Burimi që nuk mund të hidhet poshtë: Rrëfimi i Branislav Nušić-it për banorët e lashtë të Kosovës
Kur historianët dhe polemistët debatojnë për prejardhjen e popujve në Ballkan, argumenti më i fortë nuk vjen gjithmonë nga ana që e mbron atë pozicion. Herë-herë, dëshmia bindëse vjen pikërisht nga ana tjetër — nga burimi që nuk ka asnjë interes politik ta pohojë. Ky është rasti i librit të Branislav Nušić-it, “Kosovo: Opis zemlje i naroda” (Kosova: Përshkrimi i tokës dhe popullit), botuar nga Matica Srpska në Novi Sad, në vitin 1902.
I. Libri dhe autori
Branislav Đorđević Nušić (1864–1938) është ndër emrat më të shquar të letërsisë dhe kulturës serbe në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. I njohur kryesisht si dramaturg dhe satirist, Nušić kishte edhe trajnimin dhe ndjeshmërinë e gazetarit dhe vëzhguesit të hollë. Në fund të shekullit XIX, ai shërbeu si konsull i Serbisë në Prishtinë dhe Selanik — pozicion që i dha mundësi të vëzhgojë terrenin, popullsinë dhe historinë e Kosovës me sy të atypëratyshëm.
Libri “Kosovo: Opis zemlje i naroda” është fryt i asaj eksperience. Botuar si Libri nr. 6 i serisë “Knjige Matice Srpske”, vepra u drejtohej lexuesve serbë dhe kishte natyrë gjeografike, etnografike dhe historike. Nuk ishte tekst propagandistik për audiencë ndërkombëtare — ishte një vepër e brendshme, shkencore-popullarizuese, me pretendim akademik.
Pikërisht ky fakt e bën atë dokument me vlerë të jashtëzakonshme: Nušić s’kishte arsye të fliste mirë për shqiptarët. Ai shkruante për audiencën e tij serbe dhe megjithatë, çfarë pohon?
II. Çfarë thotë teksti: Dardanët, Ilirët dhe vazhdimësia
Kapitulli i tretë i librit, i titulluar “Stanovnici Kosova” (“Banorët e Kosovës”), hapet me një pohim të prerë:
“Еpoka kur historia fillon të shënojë, i gjen në Kosovë Dardanët, fis ilir, i cili banonte trevat rreth Skardus-it të lashtë, Sharit të sotëm.”
Ky pohim, i shkruar nga një diplomat dhe intelektual serb, mban peshë të konsiderueshme historike. Nušić nuk e shpik asgjë — ai kodifikon konsensusin shkencor të kohës: Dardanët ishin një fis ilir, dhe Iliria ishte vatër e popullsive nga të cilat gjithnjë e më shumë studiuesit arrijnë në përfundimin se rrjedhin shqiptarët.
Nušić vazhdon me një analizë demografike-historike: Kosova, si pellg pjellor dhe i pasur me minerale, nuk mund të shmangej nga dyndjjet dhe pushtuesit. Romakët, sipas tij, patën ndikimin më të madh mbi popullsinë autoktone, duke shtuar:
“Ndikimin e tillë të konsiderueshëm e kishin sidomos kolonitë romake, të cilat, sipas gjurmëve, duhet të kenë qenë të shumta në Kosovë dhe rrethinë, aty ku ndodhen minierat e mëdha rreth të cilave Romakët mblidheshin më shumë.”
Por çfarë ndodhi me banorët autoktonë ilirë, ata që nuk u romanizuan? Nušić jep përgjigjen pa hezitim:
“Ajo pjesë e banorëve autoktonë e cila, për shkak të papërshkueshmërisë së krahinave ku jetonte, ishte e mbrojtur nga ndikimi i kulturës pushtuese, ruajti deri sot tiparet e veta dhe gjuhën ilire, dhe kjo pjesë sot quhet Arnauttë ose Shqiptarë.”
Ky është pohim i qartë, pa zbukurime dhe pa hezitim: Shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të banorëve autoktonë ilirë — atyre që nuk u romanizuan, nuk u hellenizuan, dhe nuk i ndryshuan gjuhën e as zakonet.
III. Ardhja e serbëve — e pohuar nga vetë burimi serb
Nëse pohimi për autoktoninë iliro-shqiptare është domethënës, edhe po aq domethënës është ajo që Nušić shkruan për ardhjen e serbëve. Pas përshkrimit të banorëve autoktonë, autori shpjegon:
“Pas atyre lëvizjeve të mëdha, që filluan në fund të shekullit të tretë dhe vazhduan gjatë shekujve IV, V dhe VI, në këto treva shfaqen edhe serbët, të cilët këtu gjejnë Ilirët (Arbanasit) dhe Ilirët e latinizuar (Vllehët).”
Kronologjia është kristal e qartë: Ilirët — paraardhësit e shqiptarëve — ishin aty kur serbët mbërritën. Serbët nuk gjetën tokë të zbrazët; ata gjetën popullsi të vendosur dhe të qëndrueshme.
Nušić shton se serbët “duhet të kenë banuar shumë dendur luginën e Kosovës dhe të kenë shtypur banorët autoktonë, të cilët u tërhoqën përpara dyndjjes së re”, duke shtuar se ata — banorët autoktonë — “u mbajtën kryesisht në strehën e Sharit dhe Malit të Zi të Shkupit, duke ruajtur atje karakterin dhe zakonet e veta autoktone.”
IV. Vlaha si shtresë ndërmjetëse
Nušić ka edhe analizë interesante për vllehët — ata ilirë që u romanizuan dhe u asimiluan gjuhësisht nga Latinishtja. Ai shkruan se serbët, kur u vendosën, “i quajtën Vllasat”, dhe se gjurmët e tyre ruhen ende në emrat e vendeve si Vllaşkobare, Vlahinje, Rimanište (Rumanishtë). Kjo shtresë ndërmjetëse — ilirë të romanizuar — është element i rëndësishëm në mozaikun demografik të Ballkanit.
V. Rëndësia akademike: Pse ky burim ka peshë të veçantë?
Historiografia e autoktonisë shqiptare ka gjeneruar debate intensive midis shkencëtarëve serbë, shqiptarë, austriakë dhe perëndimorë. Shumë studiues serbë të shekujve XIX dhe XX kanë argumentuar se shqiptarët migruan nga Shqipëria e sotme drejt Kosovës vetëm gjatë shekujve XVII-XVIII, pas Largimit të Madh Serb (1690). Kjo tezë e ashtuquajtur migracioniste, e promovuar veçanërisht nga Jovan Cvijić, synonte të dëshmonte se Kosova ishte tokë historikisht serbe e “ripopulluar” nga shqiptarët kohët e fundit.
Nušić e kundërshton këtë narrativë — jo si armik, por si vëzhgues i sinqertë. Libri i tij, i botuar katër vjet para punës themelore të Cvijić-it, ofron pamje krejtësisht të ndryshme: Shqiptarët si pasardhës autoktonë ilirë, të pranishëm në Kosovë para serbëve, dhe të shtyrë drejt maleve nga kolonizimi serb.
Disa aspekte e bëjnë këtë dëshmi veçanërisht të rëndësishme nga pikëpamja akademike:
1. Burimi nuk ka motivim për të favorizuar shqiptarët. Nušić ishte diplomat serb, shkruante për audiencë serbe, dhe kishte qëllime informative, jo apologjetike ndaj pretendimeve shqiptare.
2. Teksti pasqyron konsensusin akademik europian të kohës. Gjatë shekullit XIX, shkencëtarë si Johann Georg von Hahn, Gustav Meyer dhe Holger Pedersen kishin argumentuar tashmë lidhjen gjuhësore iliro-shqipe. Nušić thjesht e aplikonte këtë konsensus në kontekstin e Kosovës.
3. Libri është botim institucional. Matica Srpska nuk ishte shtëpi botuese e vogël — ishte institucioni kulturor kryesor serb, ekuivalent i akademive kombëtare. Botimi i kësaj analize nën ombrellën e saj i jep autoritetit institucional pohimeve.
4. Data — 1902 — e vendos dëshminë para konflikteve moderne politike. Ky nuk është tekst i shkruar nën presionin e debateve bashkëkohore për statusin e Kosovës — është vëzhgim “i ftohtë” historiko-etnografik.
VI. Lidhja iliro-shqiptare: Debati shkencor sot
Pyetja nëse shqiptarët janë pasardhës të Ilirëve mbetet objekt debati akademik, ndonëse shumica dërrmuese e gjuhëtarëve dhe arkeologëve bashkëkohorë priren drejt teorisë së vazhdimësisë. Argumentet kryesore janë:
- Gjuhësorë: Gjuha shqipe nuk rrjedh nga greqishtja, sllavishtja apo latinishtja — ajo ka substrat pararomak me tipare karakteristike ilire dhe trake.
- Arkeologjikë: Vazhdimësia kulturore materiale në rajonin e Dardanisë tregon popullsi vendase të paprerë gjatë periudhave të ndryshme.
- Onomastikë: Shumë emra vendesh, lumenjsh dhe malesh në territorin shqiptar kanë etimologji ilire.
- Antropologjikë: Studimet krahasuese të traditave, ligjit zakonor dhe strukturave sociale tregojnë elementë të pandërprerë parasllavë.
Nušić, duke shkruar në 1902, nuk ishte i vetëm. Para tij, Karl Pauli (1885), Gustav Meyer (1888) dhe Hans Krahe (vepra e mëvonshme) kishin ndërtuar argumentin gjuhësor. Pas tij, Eqrem Çabej dhe albanologë të tjerë e thelluan analizën.
VII. Ndikimi i librit dhe heshtja rreth tij
Është tregues domethënës fakti se libri i Nušić-it, megjithëse mjaft i njohur si vepër letrare dhe etnografike, nuk është cituar gjerësisht në diskursin akademik serb kur diskutohet origjina e shqiptarëve në Kosovë. Ndërkohë, veprat e Cvijić-it, që promovonin narrativën migracioniste, kanë zënë hapësirë shumë më të madhe në historiografinë serbe të shekullit XX.
Ky selektivitet nuk është rastësi — ai pasqyron mënyrën se si narrativat kombëtare filtrojnë burimet historike, duke i favorizuar ato që mbështesin tezat e dëshiruara dhe duke i lënë në hije ato që i kundërshtojnë.
VIII. Paralele me burime të tjera
Nušić nuk është rast i vetëm. Shpesh, dëshmitë më të fuqishme për autoktoninë shqiptare vijnë nga burime jo-shqiptare:
- Pjetër Bogdani (1685) dhe burimet osmane të shekullit XV flasin për praninë shqiptare të konsoliduar në Kosovë shumë para lëvizjeve të mëdha demografike.
- Defterët osmanë të shekullit XV tregojnë emra shqiptarë të vendosur, jo të ardhur së fundmi.
- Udhëpërshkrimet perëndimore të shekujve XVI-XVII dokumentojnë shqiptarët si popull autonom dhe të vendosur në trevat e tyre historike.
Teksti i Nušić-it futet natyrshëm në këtë mozaik si dëshmi e brendshme — ajo që gjuhëtarët e quajnë testimonium contra se, dëshmi kundër interesit të vetë dëshmitarit.
IX. Konkluzione, pohime historike dhe etnografike me rëndësi të jashtëzakonshme
Libri “Kosovo: Opis zemlje i naroda” i Branislav Nušić-it, i botuar nga Matica Srpska në 1902, përmban pohime historike dhe etnografike me rëndësi të jashtëzakonshme:
- Dardanët, fis ilir, ishin banorët e parë historikisht të dokumentuar të Kosovës.
- Pasardhësit e atyre Ilirëve që nuk u romanizuan ruajtën gjuhën dhe zakonet e tyre dhe njihen sot si Arnauttë / Shqiptarët.
- Serbët mbërritën më vonë, gjetën këta banorë autoktonë, i shtynë nga fusha drejt maleve dhe dhanë emra të rinj vendeve.
Këto pohime nuk vijnë nga një tekst propagandistik shqiptar — vijnë nga konsull dhe shkrimtar serb, i botuar nga institucioni kryesor kulturor serb, në fillim të shekullit XX.
Nga pikëpamja akademike, rëndësia e këtij dokumenti qëndron pikërisht në natyrën e tij: si dëshmi e brendshme, pa motivim apologjetik ndaj çështjes shqiptare, burimi i Nušić-it mbetet argument i fortë në debatin historik për autoktoninë shqiptare në Kosovë — argument që historia e ka ruajtur në faqet e verdha të një libri të harruar nga ata që do kishin preferuar të mos ekzistonte. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Imazhet e publikuara tregojnë kopjen origjinale të librit, të ruajtur si dokument historik. Faqja e titullit tregon shënimin dorëshkrim “Nušić, B. Đ.”, duke konfirmuar autenticitetin e kopjes. Teksti i analizuar gjendet në Pjesën e Tretë, seksioni “Stanovnici Kosova” (Banorët e Kosovës), faqet rreth 71-73 të botimit origjinal.
