Kur historia zbërthen mitin
Ekziston një paradoks i mahnitshëm në zemër të narrativës kombëtare serbe: populli që sot prezantohet me zë të lartë si “mburoja e krishterimit”, “avangarda e Europës”, dhe “dëshmorët e kryqit”, ishte — sipas dokumenteve historike të pakundërshtueshme — shërbëtor besnik i Sulltanit osman në momentin vendimtar të historisë kristiane mesjetare. Rënia e Kostandinopojës më 29 maj 1453 nuk ishte thjesht fundi i Perandorisë së Romës në Lindje, njohur vetëm në shek. 19 si Perandoria Bizantine; ishte një ngjarje gjeopolitike e kategorisë së parë, të cilës serbët i kontribuan aktivisht nga ana e pushtuesit.
Nuk kemi për qëllim polemikën e zbrazët. Por rivendosjen e fakteve historike në vendin e tyre.
Despotati Serb dhe vasaliteti Osman
Për të kuptuar rolin serb në vitin 1453, duhet kuptuar struktura politike e Despotisë Serbe në dekadat paraprirëse.
Pas Betejës së Kosovës (1389) dhe sidomos pas Betejës së Angorrës (1402), udhëheqësit serbë ndoqën me konsistencë një politikë pragmatike vasaliteti ndaj Portës së Lartë. Gjergj Brankoviç, despoti i Serbisë (1427–1456), ishte artizani kryesor i kësaj politike dykahore — politikë që historianët modernë e kanë cilësuar si “oportunizëm mbijetues” (Fine, 1994) dhe si “bashkëpunim strukturor” (Imber, 2002).
Sipas kushteve të vasalitetit, Despotatit Serb i kërkohej të furnizonte forca ushtarake për fushatat osmane. Kjo nuk ishte një detyrë e pranuar me protesta — ishte pjesë e një marrëdhënieje që Brankoviçi e kishte kultivuar me kujdes.
1500 kalorës serbë kundër Kostandinopojës
Fakti qendror i këtij argumenti është i dokumentuar mirë në historiografinë ndërkombëtare:
Gjatë rrethimit të Kostandinopojës (6 prill – 29 maj 1453), Despotati Serb dërgoi rreth 1.500 kalorës nën komandën osmane për të mbështetur sulmin e Mehmetit II.
Ky fakt nuk vjen nga burime shqiptare apo turke — vjen nga historiografia perëndimore dhe bizantine.
Historiani britanik John Julius Norwich, në veprën e tij klasike Byzantium: The Decline and Fall (1995), konfirmon praninë e forcave vasale serbe në rrethimin e Kostandinopojës si pjesë e koalicionit osman. Norwich e vendos këtë fakt brenda analizës së gjerë të diplomacisë së Brankoviçit, duke treguar se si despoti serb lundronte midis dy botëve — duke paguar ndonjëherë për riparimin e mureve bizantine, ndërkohë që dërgonte trupa për t’i rrëzuar ato.
Historiani gjerman Franz Babinger, biografi autoritar i Mehmetit II në veprën Mehmed der Eroberer und seine Zeit (1953, përkthyer nga R. Manheim, 1978), dokumenton strukturën e plotë ushtarake osmane gjatë rrethimit, duke përfshirë kontingjentet vasale. Babinger e karakterizon politikën e Brankoviçit si “mastership of ambiguity” — zotërim i ambiguitetit — një formulim që ka mbetur i cituar gjerësisht.
Colin Imber, në veprën themelore The Ottoman Empire, 1300–1650 (2002, Palgrave Macmillan), shpjegon se sistemi osman i vasalitetit (pranë-vasaliteti i njohur si paşa sancağı) kërkonte shërbim ushtarak të detyrueshëm. Serbia, si vasal, nuk kishte “zgjedhje” formale — por kishte zgjedhur atë pozicion me vetëdije politike.
Historiani amerikan Warren Treadgold, në A History of the Byzantine State and Society (1997, Stanford University Press), e vë këtë fakt në perspektivën e gjerë bizantine: Kostandinopoja ra sepse ndihmë reale nuk erdhi, ndërkohë që armiqtë e saj kishin rekrutuar edhe popuj kristianë.
Paradoksi Brankoviç: Muratori dhe shkatërrusi
Aspekti më dramatik — dhe akademikisht më i studiuar — i rolit serb lidhet me figurën e vetë Gjergj Brankoviçit.
Dokumentet historike tregojnë se Brankoviçi kishte financuar riparimin e mureve të Kostandinopojës pak vite para rrethimit — një gjest që historianët e kanë interpretuar si politikë e dyanshme për të ruajtur lidhjet bizantine. Mirëpo, kur erdhi momenti vendimtar, të njëjtat mure u sulmuan edhe me ndihmën e trupave vasale serbe.
Donald Nicol, historiani i madh i Bizantit në The Last Centuries of Byzantium (1972, Cambridge University Press), e analizon këtë paradoks me hollësi, duke argumentuar se Brankoviçi “luante shahun e mbijetesës” — por që, në planin historik, ai zgjodhi qartë: kur u detyrua, shërbeu sulltanin, jo kryqin.
Nicol shkruan (duke e perifrazuar) se qëndrimi i Despotit Serb ishte shembull i asaj që ai e quan “realpolitik e degraduar” — një pragmatizëm që e braktiste çdo solidaritet fetar ose civil në emër të mbijetesës shtetërore.
Kronikani Kritobull dhe dëshmia osmane
Kritobull i Imbros (Kritoboulos), historian i shekullit XV që shkroi historinë e Mehmetit II, konfirmon praninë e vasalëve të ndryshëm kristianë në sulm. Ndërkohë, burimet osmane të periudhës, të analizuara nga studiuesi turk Halil İnalcık në The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600 (1973), tregojnë qartë strukturën hierarkike të ushtrisë osmane dhe rolin e kontingjenteve vasale serbe.
İnalcık, ndoshta historiani osman më autoritar i shekullit XX, e dokumenton se Mehmet II kishte ndërtuar një koalicion të gjerë, duke përfshirë elemente vasale jo-muslimane — dhe Despotatit Serb i takonte një rol specifik logjistik e kalorsiak.
Solidariteti i munguar dhe “Mburoja e Krishterimit” — Analiza e mitit
Miti serb i “mburojës së krishterimit” ka origjinën kryesore në interpretimin romantik të Betejës së Kosovës (1389) dhe në literaturën epike të Këngëve të Kosovës. Thomas A. Emmert, në Serbian Golgotha: Kosovo, 1389 (1990, East European Monographs), tregon si miti u ndërtua gjatë shekujve, duke u larguar gjithnjë e më shumë nga realiteti historik.
Por miti ka edhe një funksion politik modern. Studiuesja Maria Todorova, në veprën e saj monumentale Imagining the Balkans (1997, Oxford University Press), analizon si narrativat e “mburojës” dhe “martirizimit” u instrumentalizuan nga elitat politike serbe në shekullin XIX dhe XX për të legjitimuar projekte territoriale. Todorova shkruan — duke e parafrazuar — se Ballkani u shndërrua në “rruginë konceptuale” ku shtetet rivale ndërtuan mite komplementare dhe antagoniste.
Filozofi dhe historiani kosovar Shkëlzen Maliqi dhe sociologu Veton Surroi kanë argumentuar se manipulimi serb i historisë mesjetare ka shërbyer si armë kulturore në luftërat moderne — duke e bërë “mbrojtjen e krishterimit” alibi për politika ekspansioniste dhe etnocentriste.
Çfarë thonë historianët ndërkombëtarë për propagandën serbe
Akademia ndërkombëtare e ka adresuar qartë problemin e mitologjisë historike serbe.
Noel Malcolm, historiani autoritar britanik dhe autori i Bosnia: A Short History (1994) dhe Kosovo: A Short History (1998), është ndër kritikët akademikë më sistematikë të manipulimit historik serb. Malcolm argumenton se historiografia zyrtare serbe ka operuar me një metodologji selektive — duke theksuar momentet e “martirizimit” dhe duke fshirë tërësisht momentet e bashkëpunimit osman.
Malcolm shkruan se Serbia mesjetare nuk ishte as mbrojtëse pasive, as luftëtare heroike e krishterimit — ishte shtet si të gjithë të tjerët, që ndoqën interesat e tyre, duke bërë kompromise, bashkëpunime dhe ndryshime anësh sipas rrethanave.
Tim Judah, gazetar dhe analist në The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia (1997, Yale University Press), e trajton temën e mitologjisë serbe si fenomen kulturor me pasoja politike konkrete. Judah tregon si miti i Kosovës — dhe i “mburojës” — u bë gjuhë operative e politikës serbe të fundit të shekullit XX.
Dimensioni shqiptar i rrethimit
Është domethënës fakti që, ndërkohë që trupat serbe marshonin nën flamurin e Mehmetit II, forcat shqiptare nën Gjergj Kastrioti Skënderbeu ishin ndër pak fuqitë kristiane që luftonin aktivisht kundër ekspansionit osman.
Historiani Oliver Schmitt, në biograFinë e tij autoritare Skanderbeg: Der neue Alexander auf dem Balkan (2009, Verlag Friedrich Pustet), dokumenton se Skënderbeu ishte faktori ushtarak kryesor që pengoi konsolidimin osman në Ballkanin perëndimor pas 1453. Papa Kaliksti III dhe Piu II e quajtën Skënderbeunn “mbrojtës i Europës” dhe “atlet i Krishtit” — tituj që historikisht u takojnë shqiptarëve, jo serbëve.
Kjo kontradiktë — serbët me sulltanin, shqiptarët kundër sulltanit — është shënuar edhe nga Robert Elsie në studime të ndryshme mbi historinë shqiptare mesjetare dhe ka një vlerë simbolike të pamohueshme.
Argumenti akademik final: Vasaliteti nuk është “Mbrojtje”
Ekziston një tendencë historiografike serbe për të justifikuar vasalitetin duke e paraqitur si “rezistencë pasive” ose “diplomaci mbijetuese”. Por kjo qasje has kundërshtimin e vendosur të historianëve perëndimorë.
John V.A. Fine Jr., në veprën e tij gjithëpërfshirëse The Late Medieval Balkans (1987, University of Michigan Press) — referenca standarde akademike për Ballkanin mesjetar — tregon se Despotatit Serb i kishte mjetet, momentin dhe mundësinë historike për të refuzuar pjesëmarrjen ushtarake osmane, por zgjodhi të mos e bënte. Fine nuk i jep Brankoviçit absolvim moral — e paraqet si politikan realist, jo si hero fetar.
Dhe pikërisht këtu qëndron boshllëku fatal i narrativës serbe: miti kërkon heronjtë; historia ofron kompromisin.
Historia nuk fal amnezi selektive
Argumenti nuk është se serbët mesjetarë ishin “të këqij” — historia nuk funksionon me kategori morale kaq të thjeshta. Argumenti është tjetër, dhe është akademikisht i patundur:
Një popull nuk mund të pretendojë titullin e “mbrojtësit të krishterimit” kur kontingjentet e tij ushtarake marshuan nën flamurin e pushtuesit të Kostandinopojës.
Ky nuk është opinion. Janë fakte të dokumentuara nga Norwich, Babinger, İnalcık, Fine, Nicol, Malcolm dhe dhjetëra historianë të tjerë ndërkombëtarë.
Propaganda ka nevojë për mite. Historia ka nevojë për dokumente. Dhe dokumentet flasin qartë:
Më 29 maj 1453, kur bien muret e Kostandinopojës — kryeqytetit të fundit kristian të Lindjes — midis forcave sulmuese ishin edhe 1.500 kalorës serbë, shërbëtorë besnikë të Sulltanit Mehmet II. Sakaq mes forcave mbrojtëse rreshtoheshin mijëra burra arbërore të ardhur nga Moreja (Peloponezi i sotëm).
Historia nuk harron. Dhe nuk fal amnezi selektive — as atë të kombeve, as atë të ideologjive.
Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Bibliografi e zgjedhur:
- Babinger, F. (1978). Mehmed the Conqueror and His Time. Princeton University Press.
- Fine, J.V.A. (1987). The Late Medieval Balkans. University of Michigan Press.
- İnalcık, H. (1973). The Ottoman Empire: The Classical Age. Weidenfeld & Nicolson.
- Imber, C. (2002). The Ottoman Empire, 1300–1650. Palgrave Macmillan.
- Malcolm, N. (1998). Kosovo: A Short History. New York University Press.
- Nicol, D. (1972). The Last Centuries of Byzantium. Cambridge University Press.
- Norwich, J.J. (1995). Byzantium: The Decline and Fall. Viking.
- Schmitt, O. (2009). Skanderbeg. Verlag Friedrich Pustet.
- Todorova, M. (1997). Imagining the Balkans. Oxford University Press.
- Treadgold, W. (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford University Press.
