Në male të thella të Shqipërisë së Veriut, ku dimrat janë të gjatë dhe rrugët ende sot dinë të mbeten të mbyllura javë të tëra nga bora, ekziston një institucion më i vjetër se çdo shkollë apo bibliotekë: mbrëmja e tregimit. Aty, pranë vatrës, brezi i vjetër ia kalon brezit të ri jo vetëm një histori, por një mënyrë të tërë të kuptuari botën — luftën mes së mirës dhe së keqes, kodin e nderit, kujtesën e luftërave të harruara dhe emrat e heronjve që nuk gjenden dot në asnjë tekst shkollor zyrtar. Është pikërisht ky burim, gojëdhëna dhe legjenda, që studiuesi kanado-gjerman Robert Elsie e vendosi në qendër të një prej veprave të tij më domethënëse: përmbledhjen Albanian Folktales and Legends, botuar në vitin 2015 si vëllimi i dytë i serisë “Albanian Studies”.
Gojëdhëna si dokument historik
Nga këndvështrimi akademik, përralla popullore nuk është thjesht zbavitje fëminore. Ajo është, siç e vë në pah edhe vetë Elsie në hyrjen e librit, një formë e letërsisë gojore që “mbetet ende shumë e gjallë në malet e Shqipërisë,” e recituar mbrëmjeve pas një dite pune apo në fushë, mësuar përmendësh dhe e kaluar, si e pavdekshme, nga një brez në tjetrin. Kjo vazhdimësi gojore ka një vlerë të dyfishtë për studiuesin: nga njëra anë, ajo ruan strukturën e përgjithshme njerëzore të përrallës (përplasjen mes së mirës dhe së keqes), nga ana tjetër fut brenda vetes shtresa të tëra historike — gjurmë të botës greko-romake, ndikime orientale nga shekujt e gjatë të sundimit osman, madje edhe struktura shoqërore patriarkale që pasqyrojnë realitetin fetar e social të Shqipërisë së para-modernizimit, kur rreth 70% e popullsisë ishte myslimane, 20% ortodokse dhe 10% katolike.
Në këtë kuptim, legjendat shqiptare nuk janë thjesht “letërsi” në kuptimin estetik, por burim parësor për historianin e kulturës: dëshmi e drejtpërdrejtë e mendësisë, e hierarkive shoqërore dhe e ngjarjeve që kanë lënë gjurmë të thella në kujtesën kolektive, edhe kur ato nuk gjenden të shkruara në asnjë kronikë zyrtare.
Nga von Hahn te Elsie: një traditë studimi që vazhdon
Vëllimi i Elsie-t nuk lind në vakum. Ai vetë e vendos punën e tij në një linjë të gjatë studimore që fillon me albanologët e parë evropianë të shekullit XIX — konsullin austriak Johann Georg von Hahn, Karl H. Reinhold-in dhe Giuseppe Pitrè-n — dhe vazhdon me gjuhëtarë indoevropianë si Auguste Dozon, Gustav Meyer, Holger Pedersen dhe August Leskien, të cilët mblodhën përralla shqiptare njëkohësisht si dokument letrar dhe si material gjuhësor për një gjuhë ende pak të njohur në Evropë. Paralelisht, lëvizja kombëtare e Rilindjes prodhoi koleksione të para vendase, si “Bleta shqiptare” e Thimi Mitkos (1878) apo “Valët e Detit” e Spiro Dines (1908).
Problemi që Elsie identifikon — dhe që e shtyu ta ndërmerrte këtë projekt — ishte se, përkundër këtij pasurimi shkencor gjatë më shumë se një shekulli e gjysmë, pjesa më e madhe e këtij materiali kishte mbetur e paarritshme për lexuesin anglishtfolës. Para tij, vetëm dy përmbledhje domethënëse ekzistonin në anglisht: ajo e Paul Fenimore Cooper-it (1928) dhe ajo e Post Wheeler-it (1936), të dyja të bazuara kryesisht në materiale të përkthyera tashmë. Elsie synoi diçka më ambicioze: besnikëri ndaj burimit gojor origjinal shqip, jo thjesht një ritregim i lirë për publikun perëndimor.
Metoda e një albanologu: burimi, shënimi, konteksti
Ajo që e dallon punën e Elsie-t nga një përkthim i thjeshtë letrar është aparati shkencor që e shoqëron çdo tregim. Në fund të librit, çdo përrallë apo legjendë vjen e pajisur me shënime filologjike që identifikojnë burimin e saktë (p.sh. koleksioni i Mitkos të vitit 1878, i ribotuar te Folklor shqiptar I nën redaktimin e Zihni Sakos, ose përmbledhja e Pedersenit nga viti 1895) dhe që shpjegojnë figurat mitologjike qendrore të imagjinatës shqiptare: E Bukura e Dheut, qenie mbinatyrore me magji dhe kërkesa të ashpra ndaj heroit; Kulshedra, dragoi i zjarrtë me shtatë krerë, i lidhur etimologjikisht me latinishten chersydrus; Zana, shpirti mbrojtës malor që rrjedh nga perëndesha para-romake, e afërt etimologjikisht me Dianën latine; apo Ora, fryma mbrojtëse femërore e ngjashme por e ndryshme nga Zana. Ky lloj aparati e transformon librin nga një antologji tregimesh në një vegël pune për studiuesit e mitologjisë krahasimtare ballkanike.
Pjesa e dytë e librit i kalon kufijtë e përrallës klasike (Alb. përrallë) drejt legjendës historike-epike (Alb. legjendë): cikli i Mujit dhe Halilit, pjesë e Këngëve Kreshnikësh, epikës gojore të veriut shqiptar që këndohet ende sot me lahutë e çifteli jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Kosovë, Mal të Zi e Bosnjën jugore. Elsie e vendos këtë traditë pranë epeve të mëdha evropiane — Iliadën, Kantin e Sidit, Këngën e Rolandit, Nibelungenlied-in — duke argumentuar se cikli shqiptar ruan po aq gjallë “erën” e kulturave heroike të së kaluarës. Në të njëjtën linjë vjen edhe legjenda e Kalasë së Rozafës, tregimi i sakrificës së gruas së re të murosur në themel që të mos rrëzohej ndërtesa — një motiv që, siç vërejnë studiuesit e folklorit ballkanik, gjendet i përhapur në të gjithë rajonin, por që në versionin shqiptar merr ngjyrime të veçanta lokale, të lidhura me Shkodrën dhe lumin Buna.
Një jetë kushtuar Shqipërisë
Për të kuptuar peshën e këtij vëllimi të vetëm, duhet vendosur në kontekstin e karrierës më të gjerë të autorit. I lindur më 29 qershor 1950 në Vankuver të Kanadasë, Robert Elsie studioi fillimisht filologji klasike dhe gjuhësi, për të vazhduar më pas studimet pasuniversitare në Berlin, Paris, Dublin dhe Bon, ku mbrojti doktoraturën në gjuhësi e studime keltike në vitin 1978. Ishte pikërisht në fund të viteve ’70 që, përmes udhëtimeve në Shqipërinë e izoluar komuniste me grupe studentësh e profesorësh nga Universiteti i Bonit, ai u tërhoq nga një gjuhë dhe kulturë ende pothuajse të panjohura në botën perëndimore.
Nga ai moment e deri në vdekjen e tij më 2 tetor 2017, Elsie u bë, sipas vlerësimit të kolegëve të tij në fushë, ndoshta albanologu më prodhimtar i epokës — autor i mbi gjashtëdhjetë librave dhe qindra artikujve që përfshijnë fjalorë të letërsisë shqiptare, histori të letërsisë, përkthime të “Lahutës së Malcís” të Gjergj Fishtës, dokumente historike të harruara (si dorëshkrimi i historisë së parë të Shqipërisë, i priftit francez Jean-Claude Faveyrial) dhe studime mbi mitologjinë e kulturën popullore. Në vitin 2013, Presidenti i Shqipërisë e dekoroi me “Medaljen e Mirënjohjes” për tri dekada kontribut në promovimin ndërkombëtar të kulturës shqiptare. Pas vdekjes, sipas dëshirës së tij, eshtrat iu prehën në Theth, në zemër të Alpeve Shqiptare — një gjest simbolik që përmbyll në vetvete gjithë projektin e jetës së tij: jo studimi i Shqipërisë nga jashtë, por një lloj “banimi” i vazhdueshëm brenda saj.
Përse ky kontribut mbetet i rëndësishëm sot
Vlera e punës së Elsie-t nuk qëndron thjesht në sasinë e materialit të përkthyer, por në funksionin që ai kreu si urë mes dy botëve që rrallë komunikonin drejtpërdrejt: shkencën perëndimore të folklorit dhe traditën gojore shqiptare, e cila, për arsye historike e politike (izolimi i gjatë komunist, mungesa e shkollave shqipe gjatë periudhës osmane), kishte mbetur në masë të madhe e paarritshme jashtë kufijve gjuhësorë të vendit. Duke i dhënë çdo tregimi një shënim filologjik dhe duke e vendosur atë brenda një tradite studimore prej më shumë se një shekulli e gjysmë, Elsie nuk “popullarizoi” thjesht folklorin shqiptar — ai e legjitimoi si objekt studimi serioz në sytë e botës akademike ndërkombëtare.
Në një kohë kur globalizimi dhe zhdukja graduale e traditës gojore kërcënojnë të shuajnë pikërisht ato zëra që dikur flisnin pranë vatrës, puna e tillë fiton një peshë që tejkalon filologjinë e thjeshtë: ajo bëhet një akt ruajtjeje kulturore. Siç e përmblidhte vetë Elsie qëllimin e jetës së tij shkencore, thelbi i punës ishte t’ia përcillte botës së jashtme dijen mbi këtë vend, në mënyrë që bota të kuptonte kush janë shqiptarët, cila është historia e tyre dhe cilat janë fazat e ndryshme të kulturës së tyre. Në këtë kuptim, çdo gojëdhënë e ruajtur në shkrim është njëkohësisht një copë historie e shpëtuar nga harresa. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimi kryesor: Robert Elsie, “Albanian Folktales and Legends” (Albanian Studies, Vol. 2), 2015.
