Një prift francez, një qytet ballkanik dhe një projekt pa precedent
Kur sot flitet për themelet e historiografisë shqiptare, vëmendja shkon zakonisht te Kongresi i Manastirit i vitit 1908 ose te veprimtaria e familjes Qiriazi. Pak kush e di se i njëjti qytet, Manastiri, është edhe djepi i një vepre tjetër themelore: Historia e Shqipërisë (Histoire de l’Albanie), e para histori e plotë e këtij vendi e shkruar ndonjëherë, e hartuar midis viteve 1884 dhe 1889 nga një klerik katolik francez, Jean-Claude Faveyrial — në shqip, Zhan-Klod Faveriali.
Ky është rasti i rrallë kur dëshmia historike vjen jo nga një studiues i specializuar në çështjet shqiptare, por nga një misionar që kaloi gjysmën e jetës së tij në Ballkanin osman dhe që, thjesht nga kurioziteti dhe ndjeshmëria e tij intelektuale, vendosi të mbushë një zbrazëti që askush tjetër nuk kishte guxuar ta mbyllte.
Kush ishte Faveriali
I lindur më 25 mars 1817 në fshatin Usson-en-Forez, në malësinë e Auvergne-s, në Francën qendrore, Faveriali ndoqi rrugën e zakonshme të një kleriku të shekullit të nëntëmbëdhjetë: studime në Lyon, më pas, në moshën njëzetegjashtë vjeç, hyrja në Kongregacionin e Misionit Lazarist në Paris, ku u shugurua prift katolik. Po atë vit u dërgua misionar në ishullin grek të Santorinit, dhe në vitin 1847 e gjejmë tashmë në Stamboll, në Kuadrin e Shën Benediktit, qendrën kryesore të veprimtarisë katolike lazariste në Perandorinë Osmane.
Ishte pikërisht atje, në kontakt me popujt e ndryshëm të Rumelisë — turq, grekë, bullgarë, shqiptarë, vllehë, romë — që tek Faveriali lindi një interes i veçantë për historinë e rajonit. Në vitin 1866 u transferua në Selanik dhe një vit më pas në Manastir, ku do të qëndronte deri në vdekjen e tij më 1893, duke dhënë mësim frëngjisht dhe filozofi në liceun vlleh të qytetit.
Gjatë këtyre dekadave, Faveriali mblodhi një bibliotekë të rrallë librash historikë mbi popujt ballkanikë dhe u përfshi vetë në jetën e komuniteteve që studionte: sipas dëshmive, midis viteve 1859–1861 u bë një zë aktiv i lëvizjes kombëtare bullgare, dhe njëherazi ruajti miqësi të ngushta me shqiptarët dhe vllehët. Në vitin 1884 vizitoi vetë Shqipërinë dhe, bashkë me Apostol Margaritin, ndihmoi në themelimin e shkollave rumune në Berat, Korçë dhe Prizren.
Një vepër e lindur nga admirimi
Në parathënien e veprës së tij, Faveriali shpjegon vetë motivin që e shtyu drejt këtij projekti madhor: takimi me shqiptarët — dhe në veçanti marrëdhëniet e tij me princin e Mirditës, Bib Dodën — e bindën se kishte para vetes “njerëz me të vërtetë të mirë”, një popull që meritonte të njihej nën dritën e historisë. I habitur që askush nuk e kishte shkruar ende historinë e këtij vendi, ai vendosi ta bënte vetë, duke mbledhur me durim fakte të shpërndara nëpër historianë dhe dokumente të huaja.
Nga pikëpamja akademike sot, kjo parathënie është po aq domethënëse sa vetë trupi i veprës: ajo tregon qartë kornizën ideologjike të shekullit XIX brenda së cilës u përpunua teksti — teoria pellazgjike e origjinës së shqiptarëve, polemika me pretendimet greke mbi Maqedoninë, dhe një qëndrim i theksuar antibizantin. Faveriali nuk ishte një historian modern në kuptimin metodologjik; ai ishte një klerik i ditur, i formuar nga burimet klasike (Straboni, Herodoti, Tuqididi, Justini, Polibi) dhe nga historiografia erudite franceze e kohës (Cantù, Pouqueville, Dézobry). Rezultati është një vepër hibride: pjesërisht kronikë, pjesërisht polemikë politike, pjesërisht kompilim burimesh antike.
Përmbajtja: një histori rajonale, jo thjesht kombëtare
Siç vëren studiuesi Robert Elsie, i cili zbuloi dhe botoi dorëshkrimin, Faveriali nuk kishte një ide “të qartë” të shqiptarëve si komb në kuptimin modern, as të Shqipërisë si shtet me kufij të përcaktuar. Historia e tij përfshin të gjithë Evropën juglindore: shqiptarët, vllehët e Pindit, grekët, turqit dhe sllavët, duke mbuluar territorin që sot përfshin Shqipërinë, Maqedoninë, Epirin dhe Malin e Zi.
Struktura e veprës ndjek një trajektore kronologjike të gjerë: nga origjina pellazgjike e supozuar e popullsive ilire (Kapitulli 1), nëpër fiset parake të Shqipërisë së epërme dhe të poshtme (Kapitulli 2), marrëdhëniet e lashta greko-shqiptare (Kapitulli 3), dinastitë maqedonase, epirote dhe labeate (Kapitujt 4–6), deri te përplasja përfundimtare mes Romës, Maqedonisë dhe Ilirisë, e cila solli humbjen e pavarësisë vendase (Kapitulli 7). Autori i kushton vëmendje të veçantë edhe historisë së Kishës Katolike në Ballkan, në veçanti Kryepeshkopatës së Ohrit (1394–1767), dhe përfshin një kapitull mbi letërsinë e hershme shqipe, me referenca për Pjetër Budin, Frang Bardhin dhe Pjetër Bogdanin.
Vlera dhe kufizimet e një burimi të pazëvendësueshëm
Nga këndvështrimi i historiografisë bashkëkohore, vepra e Faverialit nuk përmbush standardet e sotme të kërkimit historik dhe në shumë pika nuk përputhet me faktet siç i njohim sot — veçanti kjo gjë vlen edhe për teorinë pellazgjike të përqafuar prej tij, sot ende për tu provuar nga shkenca. Sidoqoftë, kjo nuk i heq veprës vlerën e saj dokumentare: siç thekson Elsie, libri “përmban shumë hollësi që nuk gjenden në asnjë vepër tjetër”, veçanërisht për historinë kishtare të rajonit dhe për korrespondencën e kohës me figura si Prenk Bib Doda, Preng Doçi apo Simon Lumezi.
Krahasuar me kontekstin e kohës, rëndësia e veprës bëhet edhe më e qartë: e vetmja histori paralele e krahasueshme nga i njëjti shekull është Le istorie albanesi e italianit Francesco Tajani (Salerno, 1886), ndërsa historia e parë e shkruar në gjuhën shqipe u botua vetëm më 1898 (Stefë Zurani), dhe ajo e Ndoc Nikajt më 1902. Historianët perëndimorë — gjermanë si Gopčević dhe Karl Roth, apo rumuni Nicolae Iorga — filluan të interesoheshin seriozisht për temën vetëm gjatë Luftës së Parë Botërore, pra tri deri katër dekada pasi Faveriali kishte përfunduar dorëshkrimin e tij.
Historia e një humbjeje dhe e një shpëtimi
Pjesa më dramatike e kësaj historie është ajo e vetë dorëshkrimit. Nga veprat e shumta që Faveriali la pas — një Histori e Vllehërve (1891), një Histori e Gadishullit Ilirik dhe një Katekizëm vllah (1891) — fati mbetet i panjohur, ndoshta të humbura përgjithmonë. Biblioteka e tij personale e librave të rrallë u dogj në zjarrin që shkatërroi qendrën lazariste të Manastirit në shkurt 1909, dhe pjesë të arkivit të Stambollit u zhdukën kur ushtria turke pushtoi shkollën lazariste në 1914.
Vetëm Historia e Shqipërisë mbijetoi, e ruajtur në Arkivin e Kongregacionit të Misionit Lazarist në Paris, ku e gjeti Robert Elsie, i cili e botoi më në fund në origjinalin frëngjisht në Pejë, në vitin 2001, njëqind e dymbëdhjetë vjet pasi ishte shkruar dhe njëqind e tetë vjet pas vdekjes së autorit të saj.
Pse ka rëndësi sot
Rizbulimi dhe botimi i kësaj vepre nuk është thjesht një kuriozitet arkivor. Ai rikonfirmon një të vërtetë të rëndësishme për historiografinë shqiptare: se dokumentimi i historisë kombëtare, në rastet kur shteti dhe institucionet vendase mungonin, u mbështet shpesh mbi vëzhgues të huaj — misionarë, konsuj, udhëtarë — vëzhgime këto që sot duhen lexuar me kujdes kritik, si burime të një epoke dhe jo si të vërteta përfundimtare. Faveriali mbetet kështu një figurë paradoksale: një klerik francez pa trajnim historiografik modern, që megjithatë prodhoi dokumentin themelor mbi të cilin historianët e mëvonshëm do të ndërtonin — duke e korrigjuar, kundërshtuar dhe tejkaluar — kërkimin e tyre për historinë e hershme të Shqipërisë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Reference: “Historia e Shqipërisë” të Jean-Claude Faveyrial-it (1884–1889, botuar në Pejë, 2001). Robert Elsie
