I. Plagë e hapur në zemër të Ballkanit
Ka shprehje që ngrihen mbi kohën dhe bëhen simbol i fatit të tërë një populli. “Ku keshëm djepet, duam dhe varret” është thirrja e heshtur e çamëve — ata shqiptarë muslimanë që u debuan me dhunë nga trojet e tyre etnike në Çamëri, vitin 1944-1945, dhe që sot, pas më shumë se tetëdhjetë vjetësh, ende presin drejtësi.
Çështja çame nuk është vetëm çështje e një minoriteti të persekutuar. Ajo është çështje e të drejtës ndërkombëtare, e ndërtimit të shtetit modern grek mbi parime etnike diskriminuese, dhe e mungesës dramatike të llogaridhënies historike dhe politike nga ana e Greqisë. Të kuptuarit e kësaj çështjeje kërkon njohjen e kontekstit historik të plotë — nga Konferenca e Londrës e vitit 1913, deri tek masakrat e vitit 1944 dhe debimi i rreth 30,000 njerëzve nga shtëpitë e tyre.
II. Origjina e çështjes: 1913 dhe pasojat e saj
Çështja çame lindi me vendimin e Konferencës së Londrës të vitit 1913, e cila shkëputi trevën shqiptare të Çamërisë dhe ia aneksoi Greqisë. Ky vendim, i marrë në emër të riorganizimit post-osman të Ballkanit, la pa mbrojte ligjore ndërkombëtare dhjetëra mijëra shqiptarë muslimanë që banonin në atë trevë bregdetare.
Që nga fillimi, shteti grek ndoqi dy politika paralele: asimilim për çamët ortodoksë, dhe pastrimin etnik gradual për popullsinë shqiptare muslimane. Mjetet e kësaj politike ishin sistematike dhe të dokumentuara: taksa të rënda, grabitje tokash, ndalimi me dhunë i arsimimit në gjuhën shqipe, vrasje dhe burgime. Në vitin 1913 vetë, bandat e Deli Janaqit, të organizuara dhe mbështetur nga qeveria greke, masakruan 72 burra në Paramithi — “fillimi i shfarosjes” siç e ka cilësuar historiografia.
Pas Luftës së Parë Botërore, aplikimi selektiv i Reformës Agrare vetëm në Çamëri u mori shqiptarëve muslimanë mijëra hektarë tokë bujqësore, kullota, rrënjë ullinjsh dhe vreshta, duke i transferuar ato padrejtësisht si pronë greke. Kjo politikë ekonomike diskriminuese synonte të detyronte emigrimin “vullnetar” të çamëve drejt Turqisë, Shqipërisë apo Amerikës.
III. Konventa e Lozanës dhe paradoksid
Konventa turko-greke e Lozanës, e nënshkruar më 30 janar 1923, përjashtonte shprehimisht çdo shkëmbim të popullsisë shqiptare të Çamërisë. Megjithatë, qeveria greke e shpërfilli krejtësisht këtë dispozitë dhe dëboi në Turqi rreth 20,000 çamë muslimanë, duke i etiketuar si “turq” — në këmbim të ardhjes së turqëve ortodoksë nga Azia e Vogël, të greqizuar brenda natës.
Paradoksi më i spikatur politik ndodhi në vitin 1926, kur kryeministri grek Pangallos, në fjalimin e tij në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë, deklaroi publikisht: “Republika Greke njeh minoritetin shqiptar që jeton në territorin e saj dhe nuk i konsideron më shqiptarët si turq.” Kjo deklaratë, e botuar nga gazeta “The Times” më 9 mars 1926, mbetet dëshmi unike e njohjes zyrtare greke të ekzistencës së pakicës shqiptare — njohje që nuk u pasua kurrë nga politika e duhur mbrojtëse.
Pangallos shkoi edhe më tej: ai shpërndau të gjitha organizatat “Vorio-Epiriote” që vepronin në Greqi dhe pranoi hapjen e shkollave shqipe në Çamëri. Ky moment, i vetëm në historinë e politikës greke ndaj çamëve, mbeti sa ishte: një rast i veçantë, jo një orientim i qëndrueshëm politik.
IV. Fashizmi dhe terrori sistematik: 1936-1944
Vendosja e diktaturës fashiste të Joan Metaksait në gusht të vitit 1936 shënoi një kthesë dramatike. Viktimat e para të fashizmit grek ishin pikërisht çamët muslimanë. Politikat e reja ishin tërësisht eliminuese: ndalimi i gjuhës shqipe, kolonizimi demografik i trevës me elementë etnikë grekë nga zonat malore rreth Janinës, si dhe ndërrimi sistematik i emrave shqiptarë të fshatrave me emra grekë.
Shkrimtari grek I. Sarras e dokumenton gjendjen me fjalët e tij: të krishterët kishin sulmuar fshatrat muslimane, duke plaçkitur gjithçka gjenin para syve të institucioneve lokale — jo rastësisht, por me organizim dhe inkurajim institucional.
Akti më flagrant para fillimit të luftës ishte internimi i të gjithë meshkujve çamë të moshës 15-70 vjeç — mbi 5,000 burra — në ishujt e largët të Egjeut. Vendimi u mor nga autoritetet fetare dhe civile greke, pa asnjë bazë ligjore. Nga ky internim brutal: 350 persona u masakruan, 400 të tjerë vdiqën nga torturat dhe uria.
V. Kontributi antifashist i çamëve — E vërteta e fshehur
Paradoksi i madh historik — dhe njëkohësisht argumenti më i fuqishëm kundër pretendimeve greke — është se pavarësisht të gjitha persekutimeve, çamët muslimanë luftuan kundër fashizmit dhe krah rezistencës greke.
Kur rekrutët çamë, si shtetas grekë të mobilizuar, u dërguan jo në front por të thyejnë gure dhe të ndërtojnë rrugë, ata e pranuan këtë poshtërim. Kur gjenerali Kacimitros u kërkoi mendim rreth rrezikut italian, djemtë çamë treguan gatishmëri luftarake — e iu dhanë kazma në vend të armëve.
Por historia nuk mundej ta fshinte të vërtetën:
- Në mars 1943 u krijua ceta e parë mikse shqiptaro-greke kundër pushtuesve.
- Në shkurt 1943 u formua ceta “Çamëria”, e cila zhvilloi betejën e famshme të Konispolit kundër gjermanëve.
- Në pranverë të vitit 1944 u formua Batalioni IV “Ali Demi” me mbi 500 luftëtarë çamë, i inkuadruar në Regjimentin XV të Ushtrisë Nacionale Greke (EAM).
Biografët e Zerves vetë, si Mihal Miridhaj, nuk e mohojnë kontributin e çamëve muslimanë në radhët e rezistencës antifashiste greke. Misioni britanik që kreu hetime në Çamëri po ashtu nuk e ka kontestuar këtë pjesëmarrje.
VI. Mençuria morale e çamëve: Ndjeshmëria kundër hakmarrjes
Ndoshta aspekti më i habitshëm dhe më i lartë moral i historisë çame është ajo që nuk ndodhi. Kur burrat çamë u kthyen nga internimiet në verën e vitit 1941 dhe gjetën gratë e vajzat e tyre të përdhunuara, shtëpitë e plaçkitura dhe muret e zbuluara — ata nuk u hakmorën.
Historiani grek N. Zhongo e dokumenton: fshatarët muslimanë të Varfanjit dhe Salicës shkuan paqësisht te krishterët e Kastrizës për t’u kërkuar gjënë dhe plaçkat e vjedhura — jo me armë, por me fjalë.
Në maj 1943, kur vetë bashkësia e krishterë e Kastrizës u gjend në rrezik nga disa elementë hakmarrës, ata iu drejtuan muslimanëve për mbrojtje. Hoxha Mulla Adili dhe paria e fshatrave muslimane u gjendën pranë tyre — duke u dhënë strehë, besë dhe mbrojtje.
Historian Zhongo nënvizon me forcë: “Sikur shqiptarët e Çamërisë të ishin vrasës dhe kriminelë, do të ishin zhdukur të gjithë fshatrat e krishterë të Çamërisë që ishin rreth fshatrave muslimane.”
Kjo mençuri dhe vetëpërmbajtje morale, e treguar në kushte ekstreme, dëshmon se çamët nuk ishin bashkëpunëtorë të nazistëve — por viktima të politikës eliminuese greke, që kishin zgjedhur rrugën e dinjitetit.
VII. Masakra e 1944-ës dhe spastrimi etnik përfundimtar
Gjenerali Napolon Zerva dhe EDES-i i tij kishin një plan: ta përdornin popullsinë çame si mish për top në luftën politike greke ndërmjet forcave të majta dhe të djathta, dhe cilido të ishte rezultati, të kishte pretekst për spastrimin etnik përfundimtar. Kur çamët refuzuan të hynin në këtë kurth, Zerva nisi sulmin e përgjithshëm.
Më 27 qershor 1944 u krye masakra e madhe e Paramithisë. Më 8 korrik 1944 filloi sulmi i përgjithshëm kundër popullsisë civile çame.
Rreth 30,000 shqiptarë muslimanë u debuan me dhunë nga trojet e tyre etnike, me masakra ndaj grave, fëmijëve, pleqve dhe burrave të paarmatosur. Shtëpitë, fshatrat dhe qytetet u shkatërruan. Dëmi material është llogaritur në rreth 2.5 miliardë dollarë amerikanë.
Pretendimi zyrtar grek se çamët u larguan si bashkëpunëtorë nazistë është jo vetëm historikisht i rremë, por edhe logjikisht absurd: dokumentat gjermane provojnë se bashkëpunëtori real i nazistëve ishte vetë Napolon Zerva, i cili kishte negociuar me Komandën e Korparmatës XXII Malore Gjermane dhe me Ministrin e Rajhut Nojbaher.
VIII. Drejtësia e munguar dhe ideali i pashuar
Të gjitha qeveritë greke me rradhë, kanë mbrojtur me konsekuencë tezën absurde të bashkëpunimit nazist të tërë popullsisë çame — tezë e rrëzuar nga dokumentat, nga historianët grekë vetë dhe nga misioni britanik.
Ndërkohë, çamët dhe pasardhësit e tyre jetojnë me plagën e hapur të debimit: pa kompensim, pa njohje, pa të drejtë kthimi. Pronat e konfiskuara nuk janë kthyer. Varrezat e të parëve janë të paarritshme. Emrat e fshatrave kanë ndryshuar. Historia zyrtare greke vazhdon të heshtë ose të shtrembërojë.
Por ideali mbetet i gjallë. “Ku keshëm djepet, duam dhe varret” nuk është thirrje urrejtjeje — është thirrje dinjiteti. Është shprehja e lidhjes ndërmjet njeriut dhe tokës së lindjes, ndërmjet kujtesës dhe të ardhmes, ndërmjet drejtësisë së vonuar dhe shpresës së pashuar.
IX. Çamëria si sprovë e ndërgjegjës europiane
Historia e çamëve është sprovë për vlerat europiane të drejtësisë, pajtimit dhe njohjes së gjenocidit e spastrimit etnik. Bashkimi Europian, i cili ka dënuar spastrimet etnike të ish-Jugosllavisë, nuk mund të mbyllë sytë përpara precedentit të dokumentuar të Çamërisë.
Akademikët, historianët dhe politikanët — si shqiptarë ashtu edhe grekë — kanë detyrën ta shikojnë këtë çështje me ndershmëri intelektuale. Burimet historike greke vetë e dëshmojnë: popullsia çame ishte e pafajshme, ishte dinjitare, dhe ishte antifashiste. Ajo u bë viktimë e një politike shteti të planifikuar dhe të ekzekutuar me qëllim eliminimin e saj etnik.
Drejtësia historike nuk është hakmarrje. Ajo është kushti i domosdoshëm për pajtimin e vërtetë dhe për ndërtimin e marrëdhënieve greko-shqiptare mbi bazë nderi dhe të vërtete.
Çamët duan djepet e tyre. Duan varret e të parëve. Ky ideal nuk vjetërohet — sepse drejtësia nuk ka afat skadimi. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat: Përfshirë veprat e historianëve grekë N. Zhongo dhe I. Sarras, dokumentat e arkivit gjerman të Vermahtit, gazetën “The Times” (09/03/1926), dhe raportet e misionit britanik në Çamëri gjatë Luftës së Dytë Botërore.
