I. Një territor nën peshën e historisë
Në njërin prej kufijve më të ngjeshur të Europës — ai mes Shqipërisë dhe Greqisë — malet e Shqipërisë ngrihen si dëshmitarë të heshtur të njërit nga debatet akademike dhe politike me intensitetin më të lartë të botës moderne. Kush ishin banorët e parë të këtij territori? Ishin ata ilirë, paraardhësit e shqiptarëve, apo ishin helenë antikë? A ishte Epiri antik një entitet grek, ilir, apo diçka krejtësisht e tretë?
Le të shqyrtojmë argumentet historike, arkeologjike dhe gjuhësore mbi elementin iliro-shqiptar në Epirin antik, duke u bazuar kryesisht në veprën e T.J. Winnifrith, Badlands – Borderlands, një studim i rrallë rigoroz dhe i ekuilibruar akademik mbi historinë e Shqipërisë së Jugut qe po e quajnë edhe Epiri i Veriut. Synimi ynë nuk është të zgjidhim një debat shekullor, por të identifikojmë shtresat e vërteta historike të identitetit, territorit dhe pushtetit në këtë zonë, duke shmangur kapcitetet ideologjike që e kanë deformuar historinë e kësaj treve.
II. Epiri antik: identiteti mes helenizmit dhe “barbarisë”
Thukididi dhe « barbarët » e Epirit
Pika e fillimit të çdo diskutimi serioz akademik mbi Epirin antik është Thukididi — historiani më i besueshëm i antikitetit — i cili shkruante në shekullin e pestë para Krishtit. Winnifrith thekson se Thukididi, duke folur për fiset e Epirit, i quan ata jo-grekë. Fjala “barbar” tek ai nuk ka domethënien pezhorative të sotme, por thjesht tregon mungesën e gjuhës greke si gjuhë të folur amtare. Kjo është dëshmia e parë letrare e një dallimi themelor mes Epiriotëve dhe Helenëve.
Thukididi quan banorët e Epirit si “epeirotika ethne” — fise kontinentale — duke i dalluar qartë nga qytetarët e poliseve greke. Kjo dëshmi letrare, e shkruar 2.400 vjet më parë, vazhdon të interpretohet sot në mënyrë tendencioze.
Ky dallim u thellua edhe më tej kur Thukididi shënoi se fiset si Eurytanët, banorë të Etolit veriore — pra afër Epirit — flisnin “gjuhën më të pakuptueshme”. Historiani britanik argumenton se kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se ata flisnin greqishte të vështirë; mund të ketë qenë thjesht shënimi i një gjuhe të ndryshme, jo-greke. Për Winnifrith, ky nuancim gjuhësor është kyç: Epirotët e shekullit të pestë para Krishtit nuk ishin, ka shumë mundësi, folës të greqishtes.
Straboni dhe ndërthurja Iliro-Epirote
Strabo, gjeografi i shekullit të parë pas Krishtit, ofron të dhëna po aq të rëndësishme dhe po aq të diskutueshme. Ai liston katërmbëdhjetë fise epirote dhe shënon qartë dallimin mes tyre dhe Ilirëve, por njëherazi vëren se “Ilirët dhe Epirotët janë shumë të ndërthurur me njëri-tjetrin”. Kjo frazë e tij e famshme ka qenë burim i debateve të pafundme: a dëshmon ajo përzierjen etnike, apo vetëm bashkëjetesën territoriale?
Winnifrith ofron një interpretim të matur: Strabo me shumë gjasë po flet për periudha kur nuk ekzistonin mbretëri, por vetëm fise të shpërndara. Termi “Ilir” tek Thukididi ka kuptim etnik — ai i quan Taulantët fis ilir; ndërsa njëqind vjet më vonë termi merr kuptim historiko-politik, duke iu referuar mbretërisë së fuqishme të Bardhylit në Shqipërinë e Veriut. Dy shekuj pas kësaj, “Illyricum” si term gjeografik do të përfshinte pjesën më të madhe të ish-Jugosllavisë e do perfundonte në Artë. Ky gliding semantik — kalimi i termit “Ilir” nga etnike te gjeografike te politike — është burimi i shumë keqkuptimeve moderne.
III. Ilirët: mes realitetit historik dhe mitit nationalist
Kush ishin Ilirët?
Çështja e Ilirëve është ndoshta më e diskutuara në historiografinë e Ballkanit. Winnifrith analizon me kujdes të dhenat e pakta dhe shpesh të pabesueshme historike. Fise si Taulantët — banorë të fushës perëndimore të Shqipërisë — Byllinët, Parthinët dhe Brygasit janë të dokumentuar si fise ilire në Shqipërinë e Jugut. Enkeledët, fis tjetër ilir, jetonin pranë Liqenit të Ohrit.
Megjithatë, debati qendror akademik është nëse “Ilirët” kishin unitet politik apo mbeteshin fise të pavarura deri në ardhjen e Romës. Dy historianë të mëdhenj — Hammond nga Anglia dhe Papazoglou nga Jugosllavia — debatuan ashpër mbi këtë çështje. Papazoglou argumentonte se ekzistonte një vijë e vazhdueshme mbretërish ilire nga luftërat e shekullit të pestë deri në Romë. Hammond, ndërsa e shihte Bardhylin si lider tribal të suksesshëm, besonte se Ilirët mbeteshin njësi tribale, pa unitet shtetëror.
Winnifrith konkludon: “Dëshmitë për Ilirët janë kaq të pakta dhe kaq të pabesueshme, sa gjithçka mund të thuhet me siguri është se… fiset ilire, ndoshta në një konfederatë të lirshme, ishin të fuqishme dhe agresive.”
Ky konkluzion i kujdesshëm është i rëndësishëm: ai nuk mohon praninë dhe fuqinë e Ilirëve, por vendos kufij epistemologjikë mbi çfarë ne, realisht, mund të dimë.
Bardhyli, Glauku dhe dinamikat e pushtetit
Bardhyli — mbret ilir i shekullit të katërt para Krishtit — është figurë qendrore. Fillon si djegës qymyri dhe bëhet udhëheqës i fuqishëm që sfidoi Maqedoninë, deri sa u mund nga Filipi II në vitin 358 para Krishtit. Pasardhësi i tij Kliti luftoi kundër Aleksandrit të Madh në fushatën e vitit 335, i asistuar nga Glauku, mbreti i Taulantëve.
Kjo lidhje Taulantë-Klite është domethënëse: megjithëse Taulantët ishin qartazi ilirë, ata dalloheshin nga “forcat ilire” të Klitit — çka sugjeron se titujt gjeografikë dhe etnikë në shekullin e katërt para Krishtit s’ishin sinonimë. Rritja e Pyrros, i cili filloi jetën tek gjykata e mbretit ilir Glauk dhe u martua me vajzën e tij, ilustron përzierjen politike e kulturore në kufi mes Epirit dhe Ilirisë.
Ardiaenët dhe sfidat ndaj Romës
Në gjysmën e dytë të shekullit të tretë para Krishtit, dinastia Ardiane — nën mbretin Agron, mbretëreshën Teuta dhe pasardhësit si Genti — krijoi një shtet të fuqishëm me baza detare, që shtrinte pushtetin nga Dalmacia gjer në Peloponez. Genti, emër ilir par excellence, parafiguronte emrin e njohur shqiptar Genc. Ardianët zotëronin Epidamnin, Foiniken dhe herë pas here Korfuzin. Provokimet e tyre piratike ndaj anijeve romake nxitën Luftërat Ilire — tri konflikte serioze me Romën nga 229 deri 168 para Krishtit. Lufta që romakët e konsideruan si kundër piraterisë, ishte qartazi për respektim të lirive shtetërore dhe detare të Ilirisë.
Ky dimension politik ka rëndësi të madhe: Ilirët nuk ishin entitet pasiv; ata ishin aktorë aktivë të politikës ndërkombëtare të periudhës helenistike, duke sfiduar Romën dhe duke ndikuar në ekuilibrat gjeopolitikë të Mesdheut.
IV. Çështja e gjuhës: argumenti filologjik dhe arkeologjik
Gjuha e Epirotëve: Greqisht, Ilirishtë, apo diçka tjetër?
Ndër çështjet më të debatuara akademike është ajo e gjuhës. Historianët grekë argumentojnë se Epirotët flisnin gjuhën greke që në lashtësi. Historianët shqiptarë argumentojnë se ata flisnin ilirishten. Winnifrith propozon me guxim një tezë të tretë: ka shumë gjasa që Epirotët, të paktën deri në shekullin e katërt para Krishtit, nuk flisnin as greqisht as ilirishtë, por një gjuhë të ndryshme, ndoshta para-indo-europiane, para-greke dhe e lakuar hipotetikisht si pellazge.
Dëshmia kryesore vjen nga mbretëria Molose. Sipas Plutarkut, mbreti Tharyps — i cili kishte marrë arsim atenian — u kthye dhe prezantoi nomous kai grammata (ligje dhe shkrim) në mbretërinë e tij. Nëse Epirotët tashmë flisnin greqisht, kjo reformë do të ishte e panevojshme. Menjëherë pas vdekjes së Tharypsit, mbishkrime greke shfaqen tek Dodona — çka i përshtatet tezës se greqishtja u fut artificialisht si gjuhë politike dhe administrative, jo si gjuhë amtare.
Historianët grekë përgjigjen se “nomous kai grammata” do të thotë vetëm “rregulla dhe rregullore”, duke cituar Aristotelin. Por Winnifrith kundërargumon: mbishkrimet pas Tharypsit janë të shkruara në greqishte veriperëndimore — jo atike si ajo që Tharyps kishte mësuar në Athinë, as dorianishte si ajo e kolonive të bregdetit.
Ky argument filologjik është i hollë dhe i rëndësishëm: nëse Epirotët do të kishin folur greqishte nënvariante lokale, do të prisnim homogjenitet më të madh dialektik, jo një greqishte “importuar” nga jashtë. Mbishkrimet me emra që nuk janë as greqisht as ilirishtë fortësojnë tezën e Winnifrith mbi ekzistencën e një elementi të tretë gjuhësor.
Mbishkrimet e Dodonës dhe emërtimi i fiseve
Mbishkrimet e Dodonës — qendra më e rëndësishme fetare e Epirit — datojnë nga shekulli i katërt para Krishtit e tutje dhe janë shkruar kryesisht në greqishte. Emrat e personave janë kryesisht grekë, por disa janë ilirë dhe disa — siç vëren Winnifrith me kujdes — nuk janë as greqisht as ilirishtë. Hammond, historiani i madh britanik i Epirit, ka eksploruar lidhjet mes emrave si Hyllus (bir i Herakliut), Helloi (priftërinjtë e Dodonës) dhe Hellenes — duke sugjeruar lidhje epirote me traditat dorike. Kjo teori e guximshme implikon se vet emri “Hellen” mund të ketë rrënjë nga Iliria e jugut ose epirote.
Winnifrith trajton këtë hipotezë me interes por me kujdes: filologjia, siç paralajmëron ai, “është një kalë i rrezikshëm” në garën etnologjike ballkanike, i gatshëm të hedhi çdo kalorës. Ndryshe nga shumë kolegë, ai nuk e refuzon hipotezën menjëherë, por pohon se dëshmitë janë të pamjaftueshme për konkluzione kategorike.
V. Pirro i epirit: greku, iliri, apo çelësi i enigmës?
Çështja e Pirros — simbol i debatit identitar
Asnjë figurë historike nuk mishëron kontradiktat identitare të Epirit antik si Pirro — mbreti i famshëm i Epirit në shekullin e tretë para Krishtit, i cili sfidoi Romën dhe Kartagjenën. Winnifrith nis me një episod domethënës: duke pritur në portin shqiptar të Sarandës, ai u ndal nga policia doganore dhe u pyet: “A ishte mbreti Pirro grek apo shqiptar?” Kjo pyetje — bërë nga një oficer doganor jo nga një profesor universiteti — ilustron sa thellë kanë depërtuar debatat historike në ndërdijen popullore të dy vendeve.
Për historianët shqiptarë, Pirro është shqiptar par excellence — bir i Ilirisë. Për historianët grekë, ai është mbret grek i Epirit. Winnifrith gjykon: “Pirro ishte më shumë grek sesa ilir.” Meqë stërstërgjyshi i tij Tharyps kishte marrë edukimin atenian. Por Plutarku — biografi antik, i paanshëm dhe i plotë — e paraqet Pirron si pasardhës të Mollosëve, fis ilir me ndërveprime të hershme me botën helene. Stërstërgjyshi i tij Tharyps kishte marrë edukimin atenian; Pirro vetë ishte arsimuar në traditën e polisit grek dhe ndikimi kulturor ishte i fortë. Pavarsisht dëshirës së Winnifrith-it për ekuilibër rrenjët e tij mbeten ilire.
Kufijtë e perandorisë së Pirros — realiteti arkeologjik
Ajo çfarë i intereson Winnifrith-it nuk është vetëm etnia e Pirros, por edhe shtrirja reale e kontrollit të tij territorial. Atlasët historikë shpesh e paraqesin perandorinë e Pirros si të shtrirë mbi të gjithë Shqipërinë dhe Epirin sot në shtetin grek — çka i kënaq njëkohësisht historianët grekë (kufiri i Helenizmit shtrihet kaq larg në veri) dhe ata shqiptarë (Pirro iliri shtrin perandorinë deri në gjirin e Korintit). Por realiteti historik, sipas Winnifrith, ishte shumë më i kufizuar: Pirro kontrollonte kryesisht fushën bregdetare të Shqipërisë, dhe nuk ka dëshmi letrare se ai e shtriu kufirin e Epirit në veri të Epidamnit ose thellë në male. Pra ai ndërveproi në Iliri.
Arkeologjia konfirmon këtë pasqyrë të nuancuar: monedha të zbuluara në Epidamn mbajnë emrin e mbretit Monun— emër jo grek, jo latin — dhe zbulimi i një helmetë me emrin e tij pranë Liqenit të Ohrit sugjeron pranimet ilire që kufizuan ndikimin e Pirros në Shqipërinë e Veriut. Krahasimi mes Amantias, Bylinit dhe Selçës si qytete me mure të fuqishme ilire — të ndërtuara para zgjerimit Moloso-Epirot dhe para ekspansionit maqedonas — ilustron praninë e pavarur dhe të fortë ilire në Shqipërinë e Jugut, paralele me Epirin.
VI. Territor, pushtet dhe përzierja etnike: kompleksiteti i dëshmuar
Qytetet greke bregdetare dhe Ilirët ne brendësi
Arkeologjia dhe burimet letrare dëshmojnë bashkëekzistencën komplekse të dy botëve: kolonitë greke të bregdetit — Apollonia dhe Epidamni (Durrësi i sotëm) — dhe banorët ilirë të brendshme. Në Epidamn janë zbuluar varreza të ndara për Grekë dhe Ilirë — argument i fortë arkeologjik i dallimit etnik real, jo vetëm të trilluar a të imponuar nga burimet letrare.
Aristoteli dëshmon se në Apolloni ekzistonte një oligarki greke (tregëtarë të kamur, që ishin aty për shkëmbime)— pasardhës të kolonizatorëve të parë — dhe një popullsie vendase. Ky stratifikim shoqëror bregdet/brendësi, greqishte/ilirishtë, liri/skllavëri, pasqyron dinamikat tipike të kolonizimit antik: helenizimi ishte i ngadaltë dhe jo uniform, siç ndodhi edhe me kolonitë greke të Detit të Zi apo bregdetit spanjoll.
Bashkëjesat dhe kufijtë e lëkundshëm
Një nga kontributet kryesore të Winnifrith është dekonstruktimi i ideve moderne mbi “kufijtë” dhe “kombet” — koncepte anakronike kur aplikohen në lashtësi. Ai qorton edhe Hammond, edhe Papazoglou, edhe Cabanes — tre historianë të mëdhenj të Epirit dhe Ilirisë — sepse i kanë parë fiset e lashtë si “kombe” me kufij të qartë: “Historianë modernë të Ballkanit, edhe gjigantë si Hammond, Papazoglou dhe Cabanes, kanë qenë shumë të gatshëm t’i shohin Ilirët dhe Epirotët si kombësi me kufij të caktuar.”
Realiteti historik ishte shumë i ndryshëm: fiset e shekullit të katërt para Krishtit u bindën liderëve të tyre, dhe liderët ndiqnin líderin e pushtetshëm të momentit. Bardhyli mund të ketë qenë i tillë në gjysmën e parë të shekullit të katërt; Filipi dhe Aleksandri ishin në gjysmën e dytë; Pirro në fillim të shekullit të tretë. Kjo plastikë e pushtetit tribal — jo shtetëror-kombëtar — është çelësi i kuptimit të dinamikave territoriale të Epirit antik.
Helenizimi si proces gradual
Winnifrith thekson se Helenizimi i Epirit ishte një proces gradual dhe i cunguar — jo shprehja e një identiteti grek ekzistues. Deri në fund të shekullit të katërt, Epiri dhe Maqedonia flisnin kryesisht greqishte. Gjatë dy shekujve pasues, Helenizimi sipërfaqësor u shtri mbi shumicën e Ballkanit jugor — i ndërprerë vetëm nga latinishtja si konkurrente me greqishten.
Qytetet ilire të Shqipërisë së Jugut — Amantia dhe Byllidhi — fituan tiparet e qytetit helenistik: teatër, stadium, agorà. Por Winnifrith paralajmëron: “Shumë nga ata që grumbulloheshin në teatrot dhe stadiumet e këtyre dy qyteteve flisnin me shumë gjasë ilirishten në shtëpi.” Kultura materiale dhe gjuha janë dy gjëra të ndryshme; adoptimi i kulturës greke nuk nënkuptonte braktisjen e gjuhës amtare.
VII. Politika e historisë: manipulimi modern i antikitetit
Thukididi si armë politike
Winnifrith vëren me ironi se “Thukididi, i cili shkroi 2.400 vjet më parë, është interpretuar sot për të mbështetur pretendimet greke ndaj Shqipërisë së Jugut. Pirro, i cili jetoi një shekull më vonë, është shpallur hero kryesor shqiptar.” Ky shpjegim i dyfishtë — i njëjtit truall historik — ilustron se si antikiteti shërben si arsenal politik, jo si objekt studimi i lirë.
Shqiptarët, sipas Winnifrith, pretendojnë autoktoninë ilire të Epirit — praninë e vazhdueshme të Ilirëve si paraardhës të shqiptarëve modernë. Çdo ngjashmëri mes varrezave mikenase dhe tumulave shqiptare refuzohet si e rastit. Ndërhyrjet mikenase dhe doriane, edhe nëse ekzistuan, supozohet të kenë kaluar Shqipërinë pa lënë gjurmë tek banorët e saj. Historianët grekë, nga ana tjetër, argumentojnë për vazhdimësi greke — çdo fis epirot interpretohet si grek, çdo mbishkrim grek si dëshmi identitare.
Kadareja dhe paradoksi kulturor
Një element intrigues të diskutuari nga Winnifrith është angazhimi i gati-nobelistit Ismail Kadare, bashkë me misionarin amerikan Edwin Jacques, me mitologjinë greke dhe kulturën shqiptare. Ata kanë identifikuar ngjashmëri domethënëse mes miteve greke dhe koncepteve shqiptare të nderit dhe hakmarrjes: gjakmarrja — pjesë qendrore e shoqërisë shqiptare historike — është zemra e trilogjisë Orestia. Herkuli dhe Akili, simbole të forcës dhe egërsisë, janë lidhur me Shqipërinë — tri nga Mundimet e Herkulit ndodhin në Epir, ndërsa biri i Akilit, Neoptolemi, supozohet të jetë kthyer nga Troja jo në Thesali, por në bregdetin epirot — ndoshta në Butrint.
Kjo qasje — jo armiqësia ideologjike, por zbulimi i ngjashmërive kulturore — është e rëndësishme sepse shmang binarizmin grek/shqiptar dhe sugjeron se disa aspekte të mitologjisë greke mund të kenë rrënjë të thella në kulturën e banorëve pre-helenë të Epirit dhe Ilirisë. Winnifrith e trajtоn me interes por me kujdes — as e hedh poshtë, as e absolutizon.
Pasojat e manipulimit historik
Cila është kostoja e manipulimit historik? Winnifrith e përgjigjet drejtpërdrejt: “Beteja antike janë luftuar në terma modernë.” Pretendimet e shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe njëzetë për Epirin e Veriut si territor grek u mbështetën kryesisht mbi interpretimet selektive të antikitetit. Edhe pasi Greqia braktisi pretendimet irredentiste zyrtare pas vitit 1990, memoria historike mbetet aktive në ndërdijen popullore.
Nga ana shqiptare, miti i autoktonisë ilire u kultivua intensivisht gjatë regjimit komunist të Hoxhës — jo si çështje akademike e lirë, por si doktrinë shtetërore. Archaeologjia dhe historia u shndërruan në shërbim të legjitimitetit kombëtar, që është cënuar historikisht. Kjo ka pasoja edhe sot, pasi njësimi vetëm ilir-shqiptar, ka përjashtuar Epirin, Maqedoninë etj.
VIII. Për një historiografi të lirë nga ideologjia
Çfarë dimë me siguri
Nga shqyrtimi i dëshmive të disponueshme, mund të thuhen disa gjëra me bazë empirike të arsyeshme: Fiset si Molosët, Chaonianët dhe Thesprotët jetonin në atë që sot e quajnë Epiri Veriut / Shqipëria e Jugut para shekullit të pestë para Krishtit. Ata s’ishin, ka shumë gjasa, folës natyrorë të greqishtes. Greqishtja u fut si gjuhë administrative-kulturore nëpërmjet reformave të Tharypsit, reformatorit modernizues Molos. Ilirët — me fise të ndryshme si Taulantët, Bylinët, Enkeledët — jetonin paralel me Epirotët dhe ndërvepronin me ta intensivisht, duke u shkrirë plotësisht në raste të vecanta. Asnjë burim antik nuk identifikon Epirotët si grekë plotësisht.
Çfarë mbetet i papërcaktuar
Çfarë nuk mund të thuhet me siguri kategorike: gjuha origjinare e Epirotëve, kufijtë e saktë territoriale të fiseve, natyra e lidhjes Ilir-Epirote si ethnike apo thjesht gjeografike-politike. Por — mbi të gjitha, nga studime serioze të viteve të fundit mund të pohohet — se Ilirët e lashtë ishin paraardhës gjenetikë dhe kulturorë direktë të shqiptarëve modernë. Lidhja gjuhësore Ilirisht-Shqip është hipoteza dominuese (e pakontestuar kjo) në gjuhësinë moderne, bazuar kryesisht mbi toponiminë dhe pak mbiemrat.
Modeli i Winnifrith si alternativë epistemologjike
Vlera e qasjes së Winnifrith nuk qëndron në konkluzionet e tij — shpesh të kufizuara dhe të kujdesshme — por në metodologjinë e tij. Ai qorton sulmet e njëanshme të të dyja palëve; ai refuzon të projektojë kategoritë moderne të kombit-shtetit në organizimet tribale të lashtësisë; ai lexon burimet letrare në kontekstin e tyre temporal, pa i deformuar; ai i jep peshë të barabartë dëshmisë arkeologjike dhe asaj letrare; dhe ai pranon kufijtë e dijes: “Dëshmitë janë kaq të pakta dhe të pabesueshme, sa…”
Kjo qasje epistemologjike — dija e kufizuar si dinjitet intelektual, jo si dobësi — është çfarë i mungon shpesh historiografisë ballkanike. Historia nuk është gjyq ku fitimtari merr gjithçka; ajo është hetim i vazhdueshëm ku papastrësia e dëshmive është vet natyrë e saj.
Rëndësia e sotme
Çfarë na thotë kjo analizë sot? Se territoret me identitet të përzier kanë gjithmonë histori me identitet të përzier. Se antikiteti nuk është pronë e askujt, por trashëgimi e të gjithëve. Dhe se — siç argumenton Winnifrith në hyrjen e veprës — historiani i sinqertë i Ballkanit duhet të shkruajë kundër kahut mbizotërues: jo duke mohuar kompleksitetin, por duke e kapërcyer atë.
Elementi iliro-shqiptar i Epirit antik ekziston: ai është real, arkeologjikisht i dokumentuar, gjuhësisht i sugjeruar. Por ai ekziston jo si monopol identitar, por si shtresë e rëndësishme e një trashëgimie shumështresore — ku Ilirë, Epirotë, Maqedonas, Romakë, Bizantinë dhe shumë të tjerë kanë lënë gjurmë. Të nderojmë atë kompleksitet, dhe jo ta zvogëlojmë — kjo është detyra e historianit të lirë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
─────────────────────────────────────────────────────────
Referencat:
Winnifrith, T.J. Badlands – Borderlands: A History of Northern Epirus / Southern Albania. Duckworth, 2002.
Hammond, N.G.L. Epirus: The Geography, the Ancient Remains, the History and Topography of Epirus and Adjacent Areas. Oxford, 1967.
Cabanes, Pierre. L’Épire de la mort de Pyrrhos à la conquête romaine. Paris, 1976.
Wilkes, J.J. The Illyrians. Blackwell, 1992.
Papazoglou, Fanula. The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times. Amsterdam, 1978.
Thucydides. Historia e Luftës Peloponeziane. Shekulli i V p.K.
Strabo. Gjeografia. Shekulli i I p.K.
Plutarku. Jeta e Pirros. Shekulli i I pas K.
