Në udhën e gjatë dhe shpesh të mjegullt të historisë sonë, aty ku gjurmët e lashtësisë rrezikojnë të fshihen nga pluhuri i shekujve dhe harresa, emri i jezuitit venedikas, Daniele Farlati, ngrihet si një kulla roje mbi bregun e kohës. Nuk është thjesht një emër studiuesi; është dora që mblodhi thërimet e shpirtit të shpërndarë të Ilirisë.
Kur historiografia jonë kërkon sot të gjejë rrënjët e veta, ato që lidhin dheun e lashtë me të sotmen, sytë i kthehen detyrimisht ‘Illyricum Sacrum’. Kjo vepër nuk është vetëm një radhë vëllimesh të rënda prej lëkure e letre; ajo është një amanet i madh evropian, një monument ku çdo dokument, çdo hartë dhe çdo kronikë shërben si një dritare e hapur mbi jetën e popullsive tona. Farlati nuk shkroi thjesht historinë e kishave; ai skaliti aty vazhdimësinë e palëkundur të gjakut dhe të truallit, duke e kthyer këtë korpus në një arkiv të gjallë ku bota mund të lexojë, faqe pas faqeje, dëshminë e pathyeshme të qenies sonë ilire dhe shqiptare në këto troje.
Përmasat e kësaj vepre janë kolosale. Nëntë vëllime, mbi 5500 faqe, të hartuara përgjatë rreth një shekulli e gjysmë pune intensive, përbëjnë një korpus unik në historinë e studimeve ballkanike. Shtatë vëllimet e para u hartuan nga vetë Farlati, ndërsa dy të fundit u përfunduan nga bashkëpunëtori i tij, Jacobo Coleti, pas vdekjes së autorit.
Një pionier i madh i ilirologjisë
Në kuptimin modern të fjalës, Farlati mund të konsiderohet një nga ilirologët e parë të mëdhenj të Evropës. Ai nuk ishte vetëm një historian kishtar; ai ishte një studiues i metodës kritike, një kërkues sistematik i dokumenteve dhe një ndërtues i kujdesshëm i mozaikut historik të Ilirisë.
Në një epokë kur nacionalizmat moderne ende nuk kishin marrë formë, Farlati u mbështet mbi dokumente arkivore, kronika mesjetare, letra papnore, regjistra dioqezash, mbishkrime dhe burime antike për të rindërtuar organizimin politik, fetar dhe etnik të hapësirës ilire. Pikërisht këtu qëndron rëndësia e tij e jashtëzakonshme: ai argumenton me burime se hapësira perëndimore e Ballkanit kishte një vazhdimësi të qartë historike shumë kohë përpara depërtimit të popullsive sllave në rajon.
Në këtë aspekt, “Illyricum Sacrum” është më shumë se një histori kishtare. Ajo përfaqëson një bazë burimore të pazëvendësueshme për historinë e shqiptarëve, ilirëve, Dardanisë, Arbërisë mesjetare dhe zhvillimeve kishtare e qytetare në Adriatikun lindor. Farlati arrin të dallojë dhe të sistemojë periudhat ilire, romake, bizantine dhe mesjetare me një rigorozitet që edhe sot vazhdon të habisë studiuesit.
Në fakt, pothuajse çdo studiues që merret me historinë e shqiptarëve në Antikitet dhe Mesjetë është detyruar të mbështetet te Farlati. Pa të, shumë prej burimeve do të kishin mbetur të shpërndara, të humbura ose të paarritshme.
“Illyricum Sacrum”: një bibliotekë e tërë mbi Ilirinë
Vetë struktura e korpusit tregon seriozitetin e ndërmarrjes. Çdo vëllim trajton provinca, dioqeza dhe qendra të ndryshme të Ilirisë kishtare, duke përfshirë qytete si Shkodra, Durrësi, Tivari, Drishti, Lezha, Arbënia, Kruja, Apolonia dhe shumë qendra të tjera historike.
Farlati ndërtoi një hartë të tërë historike të Ballkanit perëndimor përmes organizimit kishtar. Përmes jetëve të ipeshkvijve, arqipeshkvijve dhe prelatëve, ai rindërtoi zhvillimet politike, ekonomike dhe shoqërore të rajonit. Kjo metodë ishte tipike për historiografinë e kohës, por tek Farlati ajo arrin një nivel të jashtëzakonshëm saktësie.
Ai përdori materiale të mbledhura nga arkivat e Vatikanit, Venedikut, Dubrovnikut, Firences dhe qendrave të tjera të mëdha të Mesdheut. Për të realizuar këtë punë u desh një rrjet i tërë kërkuesish dhe bashkëpunëtorësh.
Një rol të veçantë në mbledhjen e materialeve pati jezuiti Filip Riceputti, i cili, me mbështetjen e Papa Klementi XI, udhëtoi përgjatë bregdetit Adriatik për të mbledhur dokumente, dorëshkrime dhe dëshmi historike nga trojet shqiptare dhe ilire.
Në mënyrë dramatike, një pjesë e këtij materiali humbi përgjithmonë në lumin Drin, kur një qerre e ngarkuar me dokumente u mbyt gjatë kalimit në Zadrimë. Ky episod, i përmendur në vetë “Illyricum Sacrum”, simbolizon vështirësitë e jashtëzakonshme që shoqëruan krijimin e këtij monumenti historiografik.
Dom Frano Illia dhe përkthimi i ndaluar
Një kapitull i veçantë në historinë e kësaj vepre lidhet me Dom Frano Illia, i cili në vitin 1963 ndërmori përkthimin në shqip të pjesëve të rëndësishme të vëllimit të shtatë të “Illyricum Sacrum”.
Në një kohë kur historiografia shqiptare ndodhej nën kontrollin ideologjik të regjimit komunist, puna e Dom Frano Illias kishte rëndësi të jashtëzakonshme kulturore dhe kombëtare. Ai përktheu pjesët që lidhen me Shkodrën, Durrësin dhe dioqezat shqiptare, duke sjellë për herë të parë në gjuhën shqipe një pjesë të madhe të kësaj pasurie dokumentare.
Por përkthimi i tij nuk u botua. Përkundrazi, vetë Dom Frano Illia u dënua me 25 vite burg. Një nga arsyet që rëndoi mbi të ishte kërkesa për të vazhduar përkthimin e vëllimeve që trajtonin Tivarin dhe Kosovën, territore që ai i konsideronte pjesë organike të historisë shqiptare.
Ky episod tregon se “Illyricum Sacrum” nuk ishte vetëm një vepër historike. Ajo kishte një peshë të madhe identitare dhe politike. Përmes dokumenteve të saj, vepra sfidonte narrativa të ndryshme nacionaliste dhe ideologjike të ndërtuara më vonë në Ballkan.
Një monument i rrallë dhe i paarritshëm
Sot, kopjet origjinale të “Illyricum Sacrum” janë tepër të rralla. Në Shqipëri ruhen vetëm disa vëllime: një në Arkivin Qendror të Shtetit, një në Bibliotekën Kombëtare dhe një tjetër në Shkodër. Koleksionet e plota gjenden kryesisht në Vatikan, Venedik, Zagreb, Vjenë dhe disa biblioteka të specializuara evropiane.
Kjo mungesë ka bërë që shumë historianë shqiptarë të mos kenë pasur kurrë mundësinë të konsultojnë të gjithë korpusin. Për këtë arsye, iniciativa për ribotimin fototipik të veprës nga shtëpia botuese “ARBI” në Prishtinë u konsiderua një ngjarje me rëndësi kombëtare.
Në këtë projekt kanë kontribuar institucione të ndryshme arkivore dhe studiues shqiptarë e kroatë. Një rol të rëndësishëm ka luajtur edhe Shaban Sinani, i cili ka theksuar vazhdimisht se “Illyricum Sacrum” përfaqëson monumentin më të rëndësishëm të burimologjisë shqiptare nga Antikiteti deri në Mesjetë.
Sipas tij, kjo vepër konkurron çdo arkiv institucional për nga vlera dokumentare.
Dimensioni politik i kujtesës historike
Debati mbi financimin dhe ribotimin e “Illyricum Sacrum” nxori në pah edhe një problem më të thellë: raportin e institucioneve shqiptare me trashëgiminë historike dhe burimologjinë kombëtare.
Ndërkohë që vende të tjera të rajonit kanë investuar prej kohësh në ribotimin e korpuseve dokumentare dhe ruajtjen e kujtesës historike, në Shqipëri shpesh projektet akademike të kësaj natyre janë lënë në harresë. Pikërisht për këtë arsye, studiues të ndryshëm kanë kërkuar që institucionet shtetërore shqiptare të mbështesin botimin integral të “Illyricum Sacrum”, jo vetëm si një akt kulturor, por si një investim strategjik në identitetin historik të vendit.
Në fakt, rëndësia e veprës tejkalon kufijtë shqiptarë. “Illyricum Sacrum” është një burim themelor për historinë e Kroacisë, Malit të Zi, Kosovës, Maqedonisë së Veriut dhe pjesëve të Greqisë veriore. Pikërisht për këtë arsye, ajo mbetet edhe sot një vepër me ndikim të madh në debatet historiografike të Ballkanit karshi asaj që njihet si Shqipëri natyrale ose Shqipëri etnike.
Trashëgimia e pavdekshme e Farlatit
Tre shekuj pas botimit të vëllimeve të para, emri i Daniele Farlatit vazhdon të mbetet sinonim i seriozitetit shkencor në studimet mbi Ilirinë. Në shumë aspekte, ai mbetet ende i pakapërcyer për periudhën antike dhe mesjetare të Ballkanit perëndimor.
Vepra e tij nuk është thjesht një histori e kishës; ajo është një hartë e qytetërimit iliro-shqiptar. Ajo ruan emra qytetesh, dioqezash, popullsish, familjesh fisnike, ngjarjesh dhe traditash që përndryshe do të kishin humbur në errësirën e shekujve.
Nëse sot ekziston një bazë e fortë dokumentare për të studiuar vazhdimësinë historike të shqiptarëve në Ballkan, kjo i detyrohet në një masë të madhe punës titanike të Farlatit dhe bashkëpunëtorëve të tij.
Për këtë arsye, “Illyricum Sacrum” nuk është vetëm një monument i historiografisë evropiane. Për shqiptarët, ajo mbetet një nga gurët themelorë të kujtesës historike kombëtare. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
—————–
Korpusi “Illyricum Sacrum”
1751 Venedik Vëllimi I Autor Daniele Farlati
1753 Venedik Vëllimi II Autor Daniele Farlati
1765 Venedik Vëllimi III Autor Daniele Farlati
1769 Venedik Vëllimi IV Autor Daniele Farlati
1775 Venedik Vëllimi V Autor Daniele Farlati
1800 Venedik Vëllimi VI Autor Daniele Farlati
1817 Venedik Vëllimii VII Autor Daniele Farlati
1819 Venedik Vëllimi VIII Autor Jacobo Koleti
1909 Split Vëllimi IX Autor Jacobo Koleti
