Në fillim të shekullit XX, kur nacionalizmat ballkanikë kërkonin të saktësonin kufijtë e tyre jo vetëm gjeografikë, por edhe shpirtërorë, një zë i fuqishëm akademik u ngrit për të propozuar një tezë sa tronditëse, aq edhe magjepsëse: ekzistencën e një “nën-shtrese” të përbashkët pellazgjike që lidh në mënyrë të pazgjidhshme grekët dhe shqiptarët. Vepra “Pelasgica” (botuar fillimisht në 1912 dhe e riaktualizuar në qarqet akademike rreth vitit 1933) e autorit Iakovos Thomopoulos, mbetet edhe sot një pikë referimi për ata që kërkojnë të kuptojnë zanafillën e qytetërimit mesdhetar.
Pellazgët: Para-grekët që nuk u zhdukën kurrë
Sipas dokumenteve të paraqitura në vepër, Thomopoulos mbështetet fort mbi dëshmitë e “atit të historisë”, Herodotit, i cili pohon se Greqia e lashtë, përpara se të merrte këtë emër, njihej si “Pellasgia”. Autori argumenton se emrat “Hellenes” dhe “Hellas” ishin fillimisht karakterizime rajonale që u përhapën vetëm pas rënies së dominimit të Akejve dhe zbritjes së Dorëve rreth vitit 1100 p.K.
Harta e paraqitur në studim (shih fig. më poshtë) tregon një shtrirje gjigante të fiseve pellazge: nga Dodona mistike e Epirit, në Atikë, Kretë e deri në brigjet e Azisë së Vogël. Thomopoulos thekson se ky popull autokton nuk u shua, por u transformua, duke formuar trungun mbi të cilin u shartuan fiset e mëvonshme.
Gjuha shqipe si “fosile e gjallë” e pellazgjishtes
Pika më kulminante dhe më e debatueshme e veprës “Pelasgica” është metoda gjuhësore. Thomopoulos pretendon se mbishkrimet e lashta pellazgjike të gjetura në Lemnos, Kretë dhe Liki, mund të interpretohen drejt vetëm përmes “shqipes së sotme pellazgjike” (Albanike) dhe greqishtes.
Për autorin, shqipja nuk është thjesht një fqinje e greqishtes, por mbetja më e pastër e gjuhës që flitej në gadishull përpara se Homeri të thurte epopenë e tij. Kjo tezë mbështetet edhe në figurën e Vlasis Gavrielidis , i cili në gazetën “Akropolis” (1883) guxonte të deklaronte: “…Grekët janë Shqiptarë dhe Shqiptarët janë Grekë”, duke iu referuar një uniteti biologjik dhe historik që tejkalon politikat e ditës.
Mbishkrimi i Lemnosit: Guri i rozetës për ballkanin?
Ndër provat materiale që Thomopoulos analizon me imtësi është Stela e Kaminisë (Lemnos), një gur varri me një mbishkrim që ka munduar gjuhëtarët për dekada (Foto poshte…). Duke përdorur rrënjët e fjalëve që mbijetojnë në dialektet arbëreshe dhe shqipe, “Pelasgica” tenton të deshifrojë mesazhet e gdhendura në gur, duke i parë ato si dëshminë e fundit të një gjuhe që dikur zotëronte të gjithë Egjeun.
Një debat që vijon
Studimi i Thomopoulos nuk është thjesht një ushtrim gjuhësor; është një përpjekje për të dëshmuar se vijimsia etnike në Ballkan është shumë më i thellë nga sa pranohet zyrtarisht. Ai citon Aristotelin dhe Hesiodin për të treguar se “Selloi-t” (nga ku rrodhi emri Helen) ishin banorë të Dodonës pellazgjike, duke e zhvendosur djepin e qytetërimit grek drejt veri-perëndimit, në trojet e banuara historikisht nga fiset iliro-epirote.
Në këtë vështrim akademik, “Pelasgica” na fton të rishikojmë identitetet tona. Nëse shqipja është vërtet “çelësi” për të hapur dyert e mbyllura të mbishkrimeve pellazgjike, atëherë historia e Ballkanit duhet rishkruar nga e para.
II – PELASGICA: Mbi gjenezën e emrit “Helen” dhe shartimin mbi trungun pellazg
Në vijim të hulumtimit tonë mbi veprën monumentale të Iakovos Thomopoulos, “Pelasgica”, ndalemi në një nga pikat më nevralgjike të historiografisë antike: kalimin nga identiteti universal pellazg drejt emrit të ri kombëtar “Helen”. Përmes një analize të hollësishme të teksteve të Herodotit, Tukididit dhe Aristotelit, Thomopoulos zbërthen mekanizmin se si një emër lokal i një krahine të vogël në Thesali u shndërrua në simbolin e një qytetërimi të tërë.
Nga Fthiotida në mbarë Gadishullin: “Hellas” si emër rajonal
Dokumentet e paraqitura na kujtojnë se, sipas dëshmive të Herodotit, “Helenët” e parë jetonin në “tokën e Fthiotidës” gjatë epokës së mbretërve Deukalion dhe Helen. Ky ishte një grupim i kufizuar, ndërkohë që pjesa dërrmuese e pjesës tjetër të asaj që sot njihet si Greqi, thirrej “Pellasgia”.
Thomopoulos citon mendimin e mprehtë të Aristotelit, i cili vendos “atdheun e parë” të këtyre Helenëve në zonën e Dodonës pellazgjike në Epir. Është tejet interesante të vërehet se në këtë rajon, emrat “Helenë” dhe “Hellas” ruheshin në një formë primitive si “Selloi” (Shelloi) ose “Ellopioi”. Kjo gjetje forcon tezën se bërthama fillestare e identitetit helen lindi pikërisht në zemër të trojeve pellazge të veriut.
Dorët: Bartësit e emrit dhe “shkëputja” nga trungu pellazg
Një kthesë vendimtare në historinë e gadishullit shënon zbritja e Dorëve rreth vitit 1100 p.K.. Thomopoulos argumenton se emri “Helenë” u bë veçanërisht i dashur për Dorianët, të cilët nën udhëheqjen e Doros (djalit të Helenit), migruan nga Fthiotida drejt Pindit dhe më pas në Peloponez.
Këtu autori bën një dallim rrënjësor, duke u mbështetur te Herodoti:
- Dorët konsideroheshin si “Helenë” të mirëfilltë që nga fillimi.
- Jonët dhe Eolët, sipas autorit, mbetën pasardhës të drejtpërdrejtë të Pellazgëve.
Kjo do të thotë se identiteti i ri helen nuk ishte një zëvendësim etnik, por një shtresëzim politik dhe gjuhësor. Herodoti shkon deri aty sa të pohojë se kombi helen u “shkëput” (apospasthen) nga trupi kryesor pellazg. Fillimisht ata ishin të paktë në numër, por u rritën dhe u shumuan duke përthithur brenda vetes fise të tjera, kryesisht pellazgë.
“Gjuha e vjetër helene” dhe simbioza pellazgo-helene
Në shënimet e tij kritike, Thomopoulos analizon me kujdes terminologjinë e përdorur nga autorët antikë. Ai vëren se formimi i asaj që ne sot e quajmë “gjuha e vjetër helene” ishte një proces i gjatë asimilimi. Pellazgët, duke u bashkuar me këto grupe të reja, nuk u zhdukën, por i dhanë kombit të ri helen masën e nevojshme njerëzore për t’u bërë “polyanthropon” (shumë-popullor/etnike).
Për studiuesit e linjës pellazgjike, ky detaj është jetik: ai dëshmon se “Helenizmi” klasik është në fakt një zhvillim i mëvonshëm i një baze shumë më të lashtë dhe më të gjerë pellazge, e cila mbijetoi në dialekte, mite dhe zakone që Thomopoulos i lidh drejtpërdrejt me trashëgiminë gjuhësore të shqipes së sotme.
Vepra “Pelasgica” na ofron një pasqyrë ku kufijtë mes Pellazgëve dhe Helenëve bëhen porozë. Nëse Dorianët ishin motori i emrit të ri, Pellazgët mbetën karburanti dhe shpirti i këtij kombi. Ky bashkim organik shpjegon edhe arsyen pse shumë heronj të antikitetit, si Akili, i luteshin “Zotit Pellazg të Dodonës”, duke dëshmuar se edhe në kulmin e epokës helene, rrënjët pellazge mbetën të shenjta.
III – PELASGICA: Gjeografia e shenjtë dhe “gjuha barbare” e Atikës
Në këtë kapitull të tretë të hulumtimit tonë mbi veprën “Pelasgica” të Iakovos Thomopoulos, zhvendosemi nga teoria e gjenezës drejt gjeografisë konkrete të vendbanimeve. Dokumentet e fundit na ofrojnë një vështrim magjepsës mbi atë që autori e konsideron si “shpirtin pellazg” të fshehur nën petkun e qytetërimit helen, duke nisur nga ritet e shenjta e deri te metamorfoza e gjuhës në qendrat kryesore të antikitetit.
Dodona dhe Zeusi pellazg: Lidhja e pandryshueshme
Një nga pikat më të forta ku Thomopoulos mbështet vazhdimësinë pellazgo-helene është Dodona e Epirit. Autori citon vargjet e pavdekshme të Homerit në Iliadë, ku Akili i drejtohet perëndisë supreme me fjalët: “Zot mbret, Dodonas, Pellazg…”.
Ky fakt nuk është thjesht një detaj mitologjik. Për Thomopoulos, fakti që Zeusi — perëndia qendrore e panteonit helen — thirrej si “Pellazg” në faltoren më të vjetër të gadishullit, vërteton se qytetërimi i ri helen nuk lindi në vakum, por trashëgoi hierarkinë hyjnore nga pararendësit e tij. Hesiodi e përforcon këtë duke e quajtur Dodonën “seli të Pellazgëve”.
Atika: Kur Athinasit ishin pellazgë
Një zbulim tronditës për lexuesin e paasistuar me dokumentet antike vjen në faqen 4. Thomopoulos na kujton dëshminë e përsëritur të Herodotit: Athinasit, përpara se të bëheshin Helenë, ishin Pellazgë.
Sipas këtij analizimi:
- Athinasit e vjetër njiheshin si “Pellazgët Kranai”.
- Nën udhëheqjen e Jonit, ata u shndërruan në “Helenë Ionë”.
- Gjuha që flisnin fillimisht ishte ajo që autorët antikë e quanin “barbare” (jo-helene), e cila sipas Thomopoulos, gjen shpjegim vetëm përmes krahasimit me strukturat e gjuhës së vjetër shqipe.
Kjo do të thotë se zemra e demokracisë dhe filozofisë botërore, Athina, ka një fundament etnik pellazg që u asimilua gradualisht, por nuk u zhduk kurrë plotësisht.
Diaspora pellazge: Nga Kreta në Azinë e Vogël
Hulumtimi i Thomopoulos shtrihet tej detit Egje.
Thesalinë (Pelasgiotis): Ku qyteti Larisa shërbente si një “metropol” pellazg, emër i cili gjendet në shumë rajone të tjera (Argos, Troadë, Kretë), duke dëshmuar për një rrjet të gjerë kolonizimi.
- Kretën: Ku Homeri përmend “Pellazgët hyjnorë” krahas fiseve të tjera si Kydonët dhe Eteokretët.
- Samothrakën: E njohur si qendra e “Mistereve të Kabirëve”, të cilat konsideroheshin rite rreptësisht pellazgjike, të praktikuara shumë përpara se të merrnin formën e tyre helene.
Një komb që u rrit përmes bashkimit
Në faqen përmbyllëse Thomopoulos del në një konkluzion madhor: Pjesa më e madhe e Pellazgëve prehistorikë nuk u zhdukën, por u shkrinë gradualisht në atë që quhet “Kombi Helen” i kohëve historike.
Ndryshimi i emrit nga “Arkas” në “Arkades”, nga “Danaos” në “Danaoi” apo nga “Ion” në “Iones”, sipas tij, ishte shpesh rezultat i ndryshimit të udhëheqësve lokalë dhe jo i popullsisë. Ky proces “shartimi” krijoi atë që ne sot e njohim si mrekullia helene, por që në rrënjët e saj mban gjallë gjakun dhe gjuhën e pellazgëve të lashtë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
