Ka plot prej jush që do lexoni këto fjalë, fjali me emra e data të dëgjuara e të padëgjuara. Disa do dorëzohen që në paragrafët e parë dhe këta janë individet me formë, por pa përbërje. Disa do nxitojnë të kopjojnë ç’të munden, duke filluar nga bibliografia dhe referencat, dhe do fillojnë të tëhollin replikat e tyre. Të tjerët, ata më të paktët, do i shkojnë tekstit deri në fund dhe do mund të korrin për vetëdijet e tyre të kultivuara prej kohëesh me këtë temë, një copë jo indiferente të historisë së popullit shqiptar, që tashmë e kanë tjetërsuar, por shpresojmë jo pakthyeshmërisht.
Historia e shqiptarëve në trojet që sot njihen si Greqi nuk është thjesht një kronikë migrimi, por një histori autoktonie dhe rezistence që ka detyruar perandoritë më të mëdha të kohës të kërkojnë ndihmë të jashtme për t’i përballuar. Duke gërshetuar burimet bizantine me analizat filologjike britanike dhe gjeografitë vjeneze të shekullit të XIX, krijohet një pasqyrë e qartë e një populli që mbijetoi si pasardhës i drejtpërdrejtë i strukturave të lashta iliro-maqedonase.
Androniku III dhe nevoja për mercenarë: Shqiptarët si fuqi ushtarake
Dokumentet historike (siç pasqyrohet në punimet e H. Inalcik) konfirmojnë se në shekullin e XIII dhe XIV, shqiptarët nuk ishin thjesht “nomadë” kalimtarë, por faktorë vendimtarë ushtarakë.
Në vitin 1281, Mihali VIII Palaiologos u detyrua të përdorte mercenarë turq për të ndalur përparimin e trupave të Karlit I d’Anjou në Shqipëri. Më rëndësishëm akoma, në vitin 1337, perandori Androniku III Palaiologos nuk mundi t’i nënshtronte shqiptarët që jetonin midis Kaninës dhe Artës pa ndihmën e një ushtrie mercenare turqe nga emiratti i Ajdinit.
Këto grupe shqiptare funksiononin si konfederata ushtarake të bazuara në klane. Ata kontrollonin pikat strategjike: qafat e maleve, luginat dhe rrugët kyçe që lidhnin Epirin me pjesën tjetër të Ballkanit. Ky kontroll territorial dëshmon për një prani të rrënjosur dhe një organizim që sfidonte autoritetin bizantin në kulmin e tij.
Dëshmia e Gjuhës: Nga Epiri i lashtë te “Skipetarian”
Një nga pikat më mbresëlënëse të këtij kërkimi vjen nga vepra e shekullit të XIX, The Genesis of the Earth and of Man, e redaktuar nga dijetari i shquar britanik Edward William Lane. Në analizën e tij mbi familjet gjuhësore, Lane bën një pohim që godet në zemër të debatit mbi autoktoninë:
“Gjuhët e epirotëve dhe maqedonasve i përkasin kësaj familjeje, e cila tani përfaqësohet në ato rajone nga ‘Skipetarian’, gjuha e shqiptarëve ose Arnautëve.”
Ky pohim nuk e sheh shqipen si një “ndërhyrje” të vonë, por si trashëgimtaren e vetme gjallë të gjuhëve që fliteshin në Epirin dhe Maqedoninë antike, duke i vendosur shqiptarët (ose Skipetarët) si vazhdimësi biologjike dhe kulturore e popullatave që i dhanë formë historisë botërore.
“Arnauti” si pasqyrim i antikitetit: Veshja dhe zakonet
Materialet ilustruese dhe tekstet mbi kostumografinë (fq. 134-139) vizatojnë një portret magjepsës të “Arnautit”. Vëzhguesit e kohës vërenin se:
- Kostumi: Veshjet e tyre, veçanërisht Knemides (mbrojtëset e këmbëve) dhe përdorimi i tunikave, ngjasojnë habitshëm me veshjet e përshkruara nga Homeri për luftëtarët.
- Stili i Luftës: Sipas kronikave të shekullit XVII (si ajo e Du Loir), shqiptarët ishin ushtarët më të fortë të Perandorisë Osmane, të cilët nuk i ndanin armët as në kohë paqeje, duke i mbajtur ato si pjesë ornamentale të trupit të tyre.
- Lidhja me Spartanët: Tekstet theksojnë se Arnautët, si të krishterë ashtu edhe muhamedanë, ndiqnin zakonin e “Abantëve” apo Spartanëve për t’i mbajtur flokët e gjatë prapa, një shenjë kjo e egërsisë dhe krenarisë luftarake që vjen nga lashtësia.
Identiteti i shumëfishtë: Arvanitë, Arnautë, Shqiptarë
Në librin Gjeografia e Re Didaktike (Vjenë, 1838), bëhet e qartë se termat që ne sot shpesh i ndajmë, i referoheshin të njëjtit trung:
“Gjinia e shqiptarëve, të quajtur ndryshe Arvanitë, Arnautë dhe sipas gjuhës së tyre vendase Skipetarë…”
Ky barazim i termave tregon se pavarësisht se si i quanin të tjerët (fshinjët apo pushtuesit), vetëdija e tyre kombëtare dhe gjuha “Skypetare” mbetën konstante, qoftë në malet e Epirit, qoftë në fushat e Maqedonisë apo në qytetet e Greqisë së sotme.
II – Trashëgimia e Gjallë e Abantëve: Estetika dhe Lufta
Nëse gjuha është shpirti i një populli, veshja dhe rritet janë mbrojtja e tij. Dokumentet e shekujve XVIII-XIX na zbulojnë se “Arnautët” nuk ishin thjesht banorë të këtyre trojeve, por mbartësit mekanikë të zakoneve që autorët e vjetër ua atribuonin Spartanëve dhe Abantëve të lashtë.
Tonsura e theseut dhe flokët e spartanëve
Një nga dëshmitë më intriguese që lidh shqiptarët vendas me traditën e lashtë është stili i tyre i flokëve. Sipas materialeve të shqyrtuara (fq. 153), vërehet se helenët e shtresave të ulëta dhe veçanërisht Arnautët, mbanin flokë të gjatë e të derdhur mbi shpatulla, një zakon që Homeri ua atribuonte Abantëve.
Më specifikisht, dokumentohet praktika e “Tonsurës së Theseut”: rruajtja e pjesës së përparme të kokës, një traditë që shihej si “fetare” për të mos u lënë armiqve mundësinë t’i kapnin nga balli gjatë luftimit. Ky stil, i cili te spartanët shërbente për t’u dukur më të tmerrshëm në betejë, u ruajt me fanatizëm nga shqiptarët (Arnautët) e krishterë dhe muhamedanë, duke sfiduar kohën dhe ndryshimet politike.
Knemides dhe mbrojtja prej argjendi
Arkeologjia e veshjes shqiptare ofron paralelizma befasues me epokën homerike. Autorët vërejnë se mbrojtëset e këmbëve të Arnautëve, të quajtura në gjuhën e vjetër helene Knemides, pasqyrojnë saktësisht ato të gjetura në gërmimet e tempujve antikë, si ai i Apollo Epikourios në Arkadi.
- Përshtatja mesjetare: Ndërsa antikët i kishin prej bronzi, Arnautët e shekullit XIX i mbanin prej argjendi të punuar me mjeshtëri, të fiksuara me kopsa ose lidhëse (fq. 137).
- Këpucët (Tzarouche): Udhtarët e kohës përshkruajnë tzarouchet shqiptare si një evolucion të drejtpërdrejtë të Calceoli repandi të përshkruara nga Ciceroni. Interesant është fakti se këpucët me ngjyrë të verdhë ishin një privilegj që helenët nuk mund ta mbanin në prani të turqve pa leje të posaçme, gjë që dëshmon për statusin e veçantë dhe shpesh sfidues të elementit shqiptar.
“Arnaute en Prière”: Besimi nën hijen e armëve
Një element kyç i identitetit shqiptar në trojet helene është sinkretizmi dhe mbijetesa e kodit moral mbi atë fetar. Imazhet e kohës (si “Arnaute en prière”, fq. 20) paraqesin grupe shqiptarësh në momente lutjeje, ku vërehet një detaj domethënës: armët nuk hiqen kurrë.
Edhe brenda ambienteve të kultit, pushkët e gjata dhe pistoletat prej argjendi mbeten të varura në mure ose të ngjeshura në brez. Kjo tregon se për Arnautin, identiteti si “luftëtar i lirë” paraprinte çdo përkatësi tjetër. Ata mbanin veshje luksoze, të qëndisura me ar e argjend, duke përdorur leshin e dhisë dhe kadifenë, veshje që autorët i krahasojnë me Zonara apo Chiton e lashtësisë (fq. 135).
4. Vallja dhe mbijetesa kulturore
Në qytete si Galaxidi, ku dokumentohet se nuk jetonin turq, industria dhe tregtia lulëzonin nën dorën e vendasve helenë dhe shqiptarë. Këtu, vallja kombëtare, e quajtur shpesh Romaika, shihej si një shprehje e gjallë e energjisë antike. Autorët vërejnë se shqiptarët ishin “të dashuruar pas muzikës dhe kërcimit”, duke mbajtur një stil jete atletik që u mundësonte të hidheshin me shkathtësi, ashtu siç përshkruheshin heronjtë e miteve.
“Ata u ngjajnë Sellëve të Homerit; flenë përtokë dhe rrallëherë lahen, por janë ushtarët më të fortë dhe më të paepur.” (fq. 139)
Këto materiale na lejojnë të konkludojmë se elementi shqiptar në Greqinë e shekullit XIX nuk ishte një shtresë sipërfaqësore, por palca ushtarake dhe estetike e vendit. Ata mbrojtën dhe bartën në shekuj jo vetëm kufijtë fizikë, por edhe imazhin vizual të asaj që sot bota e njeh si “Greqi antike”.
III – Gruaja “Arnautis” dhe Suliotët: Ruajtësit e gjakut dhe të besës
Nëse burrat Arnautë ishin mburoja e trojeve helene, gratë e tyre ishin arkitektet e vijimësisë biologjike dhe kulturore. Përmes dëshmive të udhëtarëve të shekullit XIX dhe analizave mbi Suliotët, zbulojmë një shoqëri ku hiri antik dhe forca spartane bashkëjetonin në çdo fshat shqiptar.
Estetika e “Arnautis”: Ari, argjendi dhe turbanët e monedhave
Imazhet dhe tekstet (fq. 140-141) na ofrojnë një pamje të detajuar të gruas shqiptare të asaj kohe. Veshja e tyre nuk ishte thjesht mbulim, por një deklaratë statusi dhe trashëgimie:
- Koka dhe Flokët: Gratë Arnautis mbanin një kësulë të kuqe ose turban, i cili zbukurohej me rreshta të dendur monedhash ari dhe argjendi (fq. 31). Ky stil “i rëndë” bizhuterish, që shpesh shërbente edhe si pajë, u kujtonte vëzhguesve evropianë veshjet e mbretëreshave të lashtësisë.
- Veshja e Jashtme: Tunikat e tyre prej kadifeje të qëndisura me fije ari dhe brezat e gjerë pasqyronin një elegancë që binte ndesh me jetën e vështirë të maleve, duke dëshmuar për një pasuri të fshehur dhe një kujdes të veçantë për “personin” (fq. 134).
Kodi i martesës dhe forca e gruas shqiptare
Në materialet e shqyrtuara (fq. 144-145), theksohet se martesat te “Arvanitët” ose Arnautët ndiqnin rregulla strikte të fisit.
- Qëndresa Fizike: Gruaja shqiptare përshkruhet si jashtëzakonisht e fortë, e aftë për punë të rënda bujqësore dhe mbartjen e ujit në distanca të gjata (siç shihet në gravurën fq. 31), pa e humbur dinjitetin e saj.
- Besnikëria ndaj Filit: Martesa brenda gjakut dhe klanit garantonte që gjuha e vjetër (shqipja e vjetër në këtë kontekst) të mbetej gjuha e parë e vatrës, duke izoluar ndikimet e jashtme osmane apo të tjera.
Suliotët: Maja e konfederatave luftarake
Suliotët përfaqësojnë rastin më unik të “Skipetarëve” në Greqi (fq. 146-147). Ata nuk ishin thjesht banorë, por një kastë luftarake që detyroi perandorinë të gjunjëzohej.
- Rezistenca ndaj Ali Pashës: Dokumentet përshkruajnë trimërinë e tyre legjendare, ku Suliotët (burra e gra bashkë) preferonin vdekjen para nënshtrimit. Ky grupim “Skipetar” ishte aq i lidhur me konceptin e lirisë, saqë emri i tyre u bë sinonim i revolucionit në mbarë rajonin.
- Veshja e Suliotëve: Portretet e udhëheqësve suliotë (fq. 27) tregojnë një pasuri të jashtëzakonshme në armatim dhe dekorime, ku çdo pistoletë dhe jatagan ishte një vepër arti në argjend, duke vijuar traditën e “Knemides” që analizuam në pjesën e kaluar.
Gjuha “Skypetare” si ura e komunikimit
Në tekstet e p. 142-143, bëhet një dallim i qartë filologjik. Gjuha e shqiptarëve ose “Arnautëve” cilësohet si gjuha që dominon Epirin, pjesë të Maqedonisë dhe madje edhe rajone të brendshme të Peloponezit. Interesant është fakti se kjo gjuhë (Skipetarian) shihet si çelësi për të kuptuar dialektet e vjetra të rajonit, duke u cilësuar si një formë e gjallë e gjuhës së vjetër helene që u ka mbijetuar shekujve.
“Ata quhen Arnautë nga turqit, por veten e quajnë Skipetarë, dhe gjuha e tyre është dëshmia më e pastër e origjinës së tyre të lashtë.” (fq. 143)
Kjo pasqyrë e shoqërisë “Arnaute” na tregon një popull që e kishte kthyer jetesën në një formë arti dhe lufte. Duke ruajtur pastërtinë e gjakut përmes kodeve strikte dhe duke kultivuar një elitë luftarake si Suliotët, ata u bënë shtylla kurrizore e çdo lëvizjeje për liri në trojet që sot njihen si Greqi.
IV – Epoka e Revolucioneve: Shqiptarët si arkitektë të greqisë moderne
Nga fushat e Atikës e deri në zemër të Peloponezit, dokumentet e shekullit të XIX (fq. 32-40) dëshmojnë se “Skipetarët” nuk ishin thjesht një pakicë, por substanca demografike dhe ushtarake që i dha jetë lëvizjeve çlirimtare në trojet neo-helene.
Dominimi Gjeografik: Atika dhe Peloponezi
Sipas hartave dhe raporteve demografike të kohës (fq. 32, 34), prania shqiptare në shekullin e XIX ishte befasuese për vëzhguesit e huaj.
- Atika dhe Athina: Dokumentet konfirmojnë se rajoni i Atikës (përfshirë rrethinat e Athinës) ishte pothuajse tërësisht i banuar nga popullsi që fliste gjuhën “Skipetare”. Në shumë fshatra të Boeotisë dhe Eubesë, greqishtja ishte një gjuhë e dytë, ndërsa shqipja ishte gjuha e vatrës dhe e komunikimit të përditshëm.
- Peloponezi (Morea): Shënimet (fq. 34) vërejnë se pas lëvizjeve të mëdha demografike, koloni të tëra shqiptare ishin vendosur në pikat më strategjike të Moreas, duke krijuar një rrjet fortifikatash njerëzore që kontrollonin rrugët tregtare dhe ushtarake.
Ali Pasha dhe “Fryma arnaute” e pavarësisë
Materialet (fq. 33, 38) hedhin dritë mbi rolin e Ali Pashë Tepelenës si një katalizator i pavarësisë. Edhe pse vepronte brenda kuadrit osman, oborri i tij në Janinë u bë “shkolla” ku u formuan udhëheqësit e ardhshëm të revolucionit të vitit 1821.
- Shteti brenda Shtetit: Ali Pasha përdori forcën e “Arnautëve” për të krijuar një autonomi që sfidonte sulltanin, duke u dhënë shqiptarëve vendas një ndjenjë fuqie dhe vetëqeverisjeje që do të shërbente si model për kryengritjet e mëvonshme.
- Tranzicioni ushtarak: Shumë nga luftëtarët që shërbyen nën urdhrat e tij, më pas u bënë shtylla kurrizore e ushtrisë kryengritëse neo-greke, duke sjellë me vete taktikat e luftës malësore dhe disiplinën e klaneve shqiptare.
Ikonografia e luftëtarit: “Arnauti” në art dhe realitet
Gravurat dhe portretet e periudhës (fq. 35, 36, 41) paraqesin një imazh të standardizuar të heroit të pavarësisë: Fustanella e bardhë dhe armët prej argjendi.
- Simbolika e Veshjes: Fustanella, e cila ishte veshja tradicionale e shqiptarëve (Arnautëve), u adoptua si uniforma zyrtare e luftëtarëve të lirisë. Siç shihet në imazhet (fq. 41), kjo veshje nuk ishte thjesht estetike, por përfaqësonte një klan të pathyeshëm që nuk njihte autoritet tjetër përveç “Besës” dhe armës.
- Portretizimi: Në sytë e artistëve evropianë, “Arnauti” ishte mishërimi i “Noble Savage” (egërsisë fisnike), një pasardhës i drejtpërdrejtë i luftëtarëve antikë, i cili pavarësisht besimit (i krishterë apo muhamedan), ndante të njëjtin kod nderi.
Gjuha “Skipetare” në administratën e parë të Greqisë së asaj kohe
Një fakt që shpesh anashkalohet në historiografinë moderne, por që dokumentet e fq. 37 dhe 39 e nënvizojnë, është përdorimi i shqipes në komunikimet e brendshme të shumë prej krerëve të revolucionit.
- Gjuha e Komandës: Shumë prej dokumenteve të para të shtetit që po lindte dëshmojnë për një popullsi dygjuhëshe, ku gjuha “vjetër helene” (shqipja në këndvështrimin akademik të kohës) shërbente si lidhja organike mes fiseve të ndryshme që luftonin për të njëjtin qëllim.
- Dëshmia e Lane: Duke iu rikthyer Edward William Lane (fq. 40), ai vëren se kjo familje gjuhësore ishte aq e rrënjosur, saqë pa kuptuar elementin “Skipetar”, ishte e pamundur të kuptohej dinamika sociale e Greqisë së asaj kohe.
Në këtë pikë të studimit tonë, bëhet e qartë se pa gjakun, veshjen dhe gjuhën e shqiptarëve vendas, harta politike e Ballkanit jugor do të ishte krejtësisht ndryshe. Ata ishin “mushkëritë” që furnizonin me frymë lëvizjen helene, duke i dhënë asaj karakterin e një qëndrese epike.
V – Mbijetesa e madhe: Suliotët dhe shpirtërimi i fundit “Arnaut”
Në mbyllje të kësaj trajtese, analizojmë dokumentet (fq. 42-49) që dëshmojnë kapitullin më heroik dhe njëkohësisht më tragjik të shqiptarëve vendas: Suliotin si simbolin e pathyeshmërisë dhe hartën etnografike që flet vetëm një gjuhë – Shqip.
Suli: Kështjella e “Besës” dhe identiteti i luftës
Dokumentet dhe imazhet (fq. 42, 43, 44) na njohin me figurën e Markos Boçarit dhe klanet e tjera suliote, të cilat përfaqësonin elitën e pastër arbërore.
- Etika e Luftës: Suliotët nuk luftonin si mercenarë, por si një konfederatë e lirë fisesh që nuk pranonin asnjë autoritet të huaj. Për ta, liria ishte një gjendje natyrore, e trashëguar nga paraardhësit e tyre të lashtë që kontrollonin malet e Epirit.
- Portretizimi Heroik: Në pikturat e kohës (fq. 44, 49), Sulioti paraqitet gjithmonë me një vështrim sfidues, i veshur me fustanellën karakteristike që shkëlqen nga pastërtia, duke treguar se për këta njerëz, dinjiteti personal dhe i fisit ishte mbi jetën.
Gjeografia e heshtur: Nga Janina në More
Materialet kartografike dhe studimore (fq. 47, 48) na tregojnë një realitet që historiografia e mëvonshme u mundua ta zbehte. Shpërndarja e elementit shqiptar nuk ishte sporadike:
- Prania Totale: Nga krahinat e vjetra të Epirit, në Atikë, e deri në skajet më jugore të Peloponezit (Morea), gjuha “Skipetare” ishte gjuha që dëgjohej në çdo treg, fushëbetejë dhe vatër familjare.
- Qendrat e Fuqisë: Dokumentet (fq. 45) theksojnë se familjet e mëdha shqiptare kontrollonin jo vetëm ekonominë bujqësore, por edhe flotat detare (si ato të Hidrës dhe Specas), duke u bërë kështu zotërit e vërtetë të hapësirës detare dhe tokësore helene.
3. “Gjuha e Vjetër Helene” dhe mbijetesa e Skipetarishtes
Duke u bazuar në punimet filologjike të cituara (fq. 46, 47), vërehet një konstante shkencore: gjuha e shqiptarëve ose gjuha e vjetër helene (siç klasifikohej shpesh në studimet akademike të shekullit XIX) shihej si guri i fundit i mbetur nga ndërtesa e madhe e antikitetit.
- Vazhdimësia: Autorët e huaj vërenin me habi se si këta “Arvanite” kishin ruajtur struktura gjuhësore që nuk gjendeshin më te popullsitë e qyteteve të asimiluara. Shqipja ishte, në fakt, “arkiva e gjallë” e historisë së rajonit.
- Identiteti i Dyfishtë: Megjithëse ata u bënë protagonistët e pavarësisë së Greqisë, dokumentet e fq. 40-41 tregojnë se vetëdija e tyre si “Skipetarë” mbeti e fortë deri në momentet kur politika e re shtetërore filloi procesin e uniformizimit kulturor.
Trashëgimia që nuk shuhet
Studimi ynë pesë-pjesësh, i bazuar në arkiva britanike, vjeneze dhe franceze, konfirmon katër shtylla kryesore:
- Shqiptarët ishin autoktonë dhe kontrollorë strategjikë të trojeve nga Kanina në Artë që në mesjetën e hershme.
- Veshja, tonsura (rruajtja e kokës) dhe zakonet e tyre ishin vazhdimësi e drejtpërdrejtë e Spartanëve dhe Abantëve.
- Gruaja “Arnautis” arbërore ishte ruajtësja e pastërtisë së gjakut dhe gjuhës përmes një kodi martesor të pathyeshëm.
- Pa elementin shqiptar Revolucioni i vitit 1821 nuk do të kishte as ushtrinë, as udhëheqjen dhe as bazën demografike për të triumfuar.
Fundi i një Cikli dhe Fillimi i një Debati Historia e “Arvanitëve” në trojet neo-helene është historia e një populli që dha gjithçka për lirinë e një vendi që sot e quan atë histori “të tyren”. Por, dokumentet mbeten: “Skipetari” ishte aty, me armë në dorë dhe me gjuhën e vjetër në gojë, duke dëshmuar se rrënjët e tij janë po aq të thella sa vetë gurët e Epirit.
Me këtë pjesë përmbyllim udhëtimin tonë përmes arkivave, duke lënë pas një pyetje për të ardhmen: Sa nga kjo trashëgimi jeton ende sot në gjakun dhe kulturën e rajonit, përtej mjegullës së harresës politike? Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca Bibliografike
- Du Loir, Jean. Les Voyages du Sieur Du Loir Contenant Plusieurs Particularitez du Levant. Paris, shek. XVII.
- Lane, Edward William (red.). The Genesis of the Earth and of Man. London, shek. XIX.
- Inalcik, Halil. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. London: Weidenfeld & Nicolson, 1973.
- Gjeografia e Re Didaktike. Vjenë, 1838.
- Homeri. Iliada dhe Odisea. (botime të ndryshme kritike).
- Ciceroni, Marcus Tullius. De Republica; De Legibus (referenca për terminologjinë e veshjeve antike si calceoli repandi).
- Burkert, Walter. Greek Religion. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1985.
- Bernal, Martin. Black Athena: The Afroasiatic Roots of Classical Civilization. New Brunswick: Rutgers University Press, 1987.
- Finley, M. I. The World of Odysseus. New York: Viking Press, 1954.
- Zonaras, Johannes. Epitome Historiarum. (burim bizantin për terminologji dhe veshje).
- Materiale ikonografike dhe etnografike evropiane për “Arnautët”, shek. XVIII–XIX (gravura, albume udhëtimesh, koleksione muzeale).
- Arkiva dhe raporte britanike, franceze dhe austriake mbi Ballkanin dhe Perandorinë Osmane, shek. XVIII–XIX.
- Dokumente historike mbi Perandorinë Bizantine dhe dinastinë Palaiologos (shek. XIII–XIV).
- Studime kartografike dhe etnografike të Evropës Qendrore mbi Epirin, Maqedoninë dhe Greqinë, shek. XIX.
