Në vitin 1995, kur pluhuri i luftërave në ish-Jugosllavi ende nuk kishte rënë dhe makineria propagandistike e Sllobodan Millosheviçit kishte pushtuar mendjet e elitave politike në Athinë, një zë intelektual guxoi të dilte kundër rrymës. Aristidh Kola, në veprën e tij monumentale “Greqia në kurthin e serbëve të Millosheviçit”, nuk bëri thjesht një analizë politike; ai kreu një autopsi të një mashtrimi të madh gjeopolitik. Sot, kur Asambleja e Përgjithshme e OKB-së ka vulosur 11 korrikun si Ditën Ndërkombëtare të Kujtimit të Gjenocidit në Srebrenicë, vizioni i Kolës rezulton jo vetëm profetik, por një udhërrëfyes për të kuptuar natyrën gjenocidiale të shtetit serb.
“Paqja” si teatër i përgjakshëm
Kola, në materialet e tij, demaskon me hollësi atë që ai e quan “hipokrizi cinike”. Ai përshkruan se si udhëheqës si Radovan Karaxhiç (i dënuar më vonë për krime lufte) përdornin media greke për të shitur imazhin e “paqebërësit”. Në faqet e librit, Kola kujton me ironi hidhur vizitën e Karaxhiçit në stadiumin e Athinës në vitin 1993, ku ai fliste për paqe dhe lojëra futbolli, ndërkohë që forcat e tij mbanin të pushtuar 73% të territorit boshnjak dhe kryenin spastrimet më makabre etnike që prej Luftës së Dytë Botërore.
Sipas Kolës, ky nuk ishte thjesht një gabim perceptimi i grekëve, por një “kurth” i mirëfilltë. Millosheviçi kishte përdorur me mjeshtëri “ankthin e çështjes maqedonase” për të lidhur Greqinë pas qeres së tij. Ai u premtoi grekëve se vetëm ai mund t’i çlironte nga ky makth, ndërkohë që në realitet po e izolonte Greqinë nga aleatët ndërkombëtarë dhe po e kthente në një avokate të një regjimi kriminal.
Nga Srebrenica te Vuçiqi: Kontinuiteti i gjenocidit
Historia i dha të drejtë Aristidh Kolës në mënyrën më tragjike. Rezoluta e fundit e OKB-së për Srebrenicën nuk është thjesht një akt simbolik; është një pranim juridik i krimeve të një shteti që udhëhiqej nga urrejtja. Në këtë kontekst, figura e presidentit aktual të Serbisë, Aleksandar Vuçiq, shpërfaqet si ura lidhëse mes të kaluarës gjenocidiale dhe të tashmes revizioniste. Deklarata e tij famëkeqe, “Për një serb, do të vrasim 1000 myslimanë”, e thënë pak ditë pas masakrës së Srebrenicës, vërteton diagnozën e Kolës: ideologjia e “Serbisë së Madhe” nuk ishte një incident, por një projekt shtetëror asgjësimi.
Kola paralajmëronte se kjo ideologji nuk do të ndalej me Bosnjën. Ai e cilësonte Shqipërinë si “xhokerin e Ballkanit”, duke argumentuar se kontrolli i Ballkanit kalon përmes aleancës me shqiptarët. Ai kritikoi ashpër elitën greke që, në vend të bashkëpunimit me shqiptarët (të cilët përbënin 40% të popullsisë në atë që quhej Ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë), zgjodhi të mbështeste planet serbe për ndarje territoresh dhe “boshte ortodokse” imagjinare.
Shqiptarët dhe e drejta për drejtësi
Për shqiptarët, veçanërisht ata në Kosovë, demaskimi që Kola i bëri shtetit serb në mes të viteve ’90 shërben si një platformë për kërkimin e drejtësisë. Masakrat në Kosovë, të cilat pasuan ato të Bosnjës, ishin pjesë e të njëjtit skenar që Kola e kishte pikasur që në zanafillë. Shpallja e Serbisë si përgjegjëse për gjenocid (edhe përmes rezolutave për Srebrenicën) është një fitore morale që hap rrugën për dokumentimin e plotë të krimeve serbe përgjatë një shekulli mbi popullsinë shqiptare.
Aristidh Kola shkruante se “njohja e historisë reale është e pasigurt” për shkak të harrimit kombëtar. Ai luftoi kundër këtij harrimi. Sot, dokumentimi i gjenocidit serb nuk është më vetëm një pretendim i viktimave, por një fakt i pranuar botërisht.
II Shpërbërja e një Miti dhe arkitektura e hegjemonisë
Nga refuzimi i barazisë te gjenocidi: Analiza e Aristidh Kolës mbi patologjinë e “Serbisë së Madhe” dhe dështimi i diplomacisë ballkanike.
Në vazhdim të analizës sonë mbi veprën demaskuese të Aristidh Kolës, dokumentet hedhin dritë mbi një aspekt thelbësor: shpërbërjen e Jugosllavisë jo si një aksident historik, por si pasojë e drejtpërdrejtë e refuzimit serb për të bashkëjetuar si të barabartë. Kola, me mprehtësinë e një kirurgu social, zbërthen se si “drama serbe” u shndërrua në një tragjedi ballkanike.
Sindroma e “Timonierit” dhe fundi i bashkëjetesës
Sipas faqeve të ditarit kërkimor të Kolës (faqe 17), zanafilla e konfliktit nuk ishte thjesht fetare, por strukturore. Ai vëren se pas vdekjes së Titos (i cili ishte kroat dhe jo serb), elita serbe refuzoi kategorikisht të ishte “një nga rrotat e shumta të karrocës jugosllave”.
Kola argumenton se serbët, të cilët pretendonin të drejtën e parësisë në Federatë, nuk mund ta konceptonin një shtet ku ata nuk ishin dominuesit absolutë. Ky nacionalizëm “ekstrem dhe irracional” (faqe 19) e bëri të pashmangshme rënien e regjimeve komuniste drejt një lufte etnike. Për Kolën, kjo nuk ishte një luftë civile e zakonshme, por një përpjekje e dhunshme për të jetësuar ëndrrën e “Serbisë së Madhe”, duke shkelur mbi kufomat e fqinjëve.
“Boshti Ortodoks” si maska e krimit
Një nga pikat më të forta të demaskimit të Kolës (faqe 24-27) është sulmi ndaj konceptit të “vëllazërisë ortodokse”. Ai e cilëson këtë si një “përrallë propagandistike” të krijuar në kuzhinat e Beogradit dhe të shitur me zell në Athinë.
Kola shpjegon se:
- Manipulimi Fetar: Feja u përdor si mburojë morale për të justifikuar krimet kundër njerëzimit. Ndërkohë që bota shihte masakrat në Sarajevë, mediat greke (të cilat Kola i kritikon ashpër) flisnin për “vëllezërit tanë të kërcënuar”.
- Interesi Kombëtar i Shkelur: Kola ngre pyetjen provokuese: Pse Greqia duhet të izolohet ndërkombëtarisht për të mbështetur një regjim gjenocidial? Ai argumenton se ky pozicionim e dëmtoi rëndë prestigjin e Greqisë dhe e bëri atë “bisht të planeve serbe”, duke injoruar realitetin e ri ballkanik ku faktori shqiptar po luante një rol kyç.
Profecia e Kolës: Nga Sarajeva te masakrat në Kosovë
Në materialet e tij, Kola paralajmëronte se ajo që po ndodhte në Bosnjë ishte vetëm uvertyra e asaj që do të pasonte në Kosovë. Ai e shihte shtetin serb si një entitet që ushqehej me spastrim etnik. Sot, kjo analizë gjen konfirmimin final te Rezoluta e OKB-së.
Kur Aleksandër Vuçiq deklaronte se do të vriteshin 1000 myslimanë për një serb, ai thjesht po artikulonte hapur atë që Kola e kishte dokumentuar vite më parë: një ideologji shtetërore që nuk njeh kufij njerëzorë. Rezoluta për Srebrenicën dhe njohja e gjenocidit janë vulat e vonuara mbi të vërtetat që Aristidh Kola i bërtiti në një kohë kur e vërteta konsiderohej “tradhti” në qarqet e caktuara greke.
Roli i medias dhe “Harrimi i shkaktuar”
Kola bën një kritikë shterruese (faqe 26) ndaj gazetarëve dhe analistëve “të verbër”. Ai i akuzon ata se kanë krijuar një “harrim kombëtar” artificial, duke fshirë nga memoria krimet serbe dhe duke i zëvendësuar ato me një retorikë vllazërie të rreme. Ai argumenton se ky “kurth” mediatik pengoi një reagim të shëndetshëm demokratik dhe e la opinionin publik të painformuar për përmasat reale të gjenocidit.
III: Kosova, Maqedonia dhe “Pazari” i përgjakshëm i Millosheviçit
Nga instrumenti i “vëllazërisë” te faturat e gjenocidit: Pse Aristidh Kola e shihte Kosovën si cakun final të makinerisë serbe.
Në këtë kapitull të fundit të analizës sonë mbi veprën e Aristidh Kolës, dokumentet (faqet 28-39) zbulojnë arkitekturën e një mashtrimi që kushtoi dhjetëra mijëra jetë njerëzish. Kola nuk mjaftohet me denoncimin e propagandës; ai zbërthen mekanizmin se si Serbia përdori frikërat ballkanike për të mbuluar projektin e saj gjenocidial.
“Karremi” i Shkupit: Si u kap diplomacia greke
Në faqet 28 dhe 29, Kola bën një zbulim tronditës për kohën: Millosheviçi përdori “ankthin e emrit” të Maqedonisë si një monedhë këmbimi. Ai u premtoi liderëve grekë se Serbia do të ishte “muri mbrojtës” kundër pretendimeve të Shkupit, me kusht që Greqia të bëhej avokatja e krimeve serbe në Bosnjë.
Ky “pazar” i turpshëm, sipas Kolës, ishte kurthi perfekt. Ndërsa elita politike në Athinë ishte e fiksuar pas një çështjeje nominale, Millosheviçi po kryente spastrimin etnik në Srebrenicë dhe po përgatitej për atë që Kola e quante “zgjidhja finale” në Kosovë. Sot, Rezoluta e OKB-së tregon se bota e ka kuptuar atë që Kola paralajmëroi: nuk kishte “mbrojtës të ortodoksisë”, por vetëm agresorë që përdornin simbolet fetare për të maskuar varret masive.
Kosova: Profecia e gjenocidit të paralajmëruar
Dokumentet (faqet 34-37) dëshmojnë se Kola e kishte të qartë se pas Sarajevës, objektivi i radhës ishin shqiptarët. Ai shpjegon se:
- Hegjemonia si Identitet: Shteti serb nuk mund të ekzistonte pa “armikun” shqiptar. Propaganda serbe, e mbështetur në mite mesjetare, kishte nevojë për gjakun e Kosovës për të mbajtur gjallë pushtetin e Millosheviçit.
- Verbëria Strategjike: Kola kritikonte ashpër faktin se Greqia po humbiste shansin historik për t’u rreshtuar me shqiptarët — të cilët ai i konsideronte si “faktorin kyç të stabilitetit” (faqe 36). Ai paralajmëronte se duke u bërë palë me Serbinë, Greqia po investonte në një humbës gjenetik të historisë.
“1000 për 1” – Logjika e një Shteti Gjenocidial
Lidhja që bëhet sot mes Rezolutës së OKB-së dhe deklaratave të Aleksandar Vuçiqit (“Për një serb, do të vrasim 1000 myslimanë”) gjen bazamentin e saj në analizat e Kolës në faqet 38-39. Ai dokumenton se si kjo retorikë nuk ishte emocionale, por pjesë e një doktrine ushtarake.
Fakti që Vuçiqi ishte pjesë e kësaj makinerie (kujtojme makabritetin e Sarajevo safari) gjatë masakrës së Srebrenicës, vërteton pretendimin e Kolës se ne nuk kemi të bëjmë me një individ, por me një sistem gjenocidial. Historia, ashtu siç e parashikoi intelektuali arvanitas, i nxori në dritë të gjitha:
- Srebrenica u shpall gjenocid.
- Krimet në Kosovë mbeten dëshmia e gjallë e dështimit të projektit të Millosheviçit.
- Maska e “vëllazërisë” u çorr përfundimisht nga faktet e pakontestueshme të varrezave masive.
Fitorja e shqiptarëve dhe e drejtësisë
Shpallja e 11 korrikut si Ditë Ndërkombëtare e Kujtimit të Gjenocidit është kapitulli i fundit i librit që Aristidh Kola nisi të shkruante në vitet ’90. Për shqiptarët, ky akt i OKB-së nuk është vetëm për Bosnjën; është një paralajmërim për çdo regjim që tenton të përsërisë historinë.
Kola e mbyll arsyetimin e tij (faqe 39) duke kërkuar një “zgjim” nga gjumi i propagandës. Ai na kujton se drejtësia mund të vonojë, por ajo është e pashmangshme kur faktet dokumentohen me guxim. Rezoluta e OKB-së është triumfi i vizionit të Kolës mbi errësirën e gënjeshtrës serbe.
Trashëgimia e Aristidh Kolës
Aristidh Kola nuk ishte thjesht një studiues; ai ishte mbrojtësi i fundit i moralit ballkanik në një kohë kur cinizmi politik kishte mbuluar rajonin. Ai e parashikoi rënien e Serbisë gjenocidiale dhe nevojën për drejtësi për shqiptarët. Sot, ne jo vetëm që e kujtojmë atë, por shohim se si bota po pranon gradualisht aktakuzën e tij.
Krimet e kryera përgjatë një shekulli nga shteti serb po marrin përgjigjen e merituar: izolimin moral dhe dënimin historik. Shqiptarët, siç thoshte Kola, janë “xhokeri” që fitoi ndaj mashtrimit, sepse e vërteta ka forcën të çajë edhe kurthet më të sofistikuara.
Mesazhi i Kolës për të ardhmen
Vepra e Kolës na mëson se propaganda mund të maskojë gjenocidin për një kohë të caktuar, por e vërteta akademike dhe historike mbetet e palëkundur. Kur ai cirrte maskën e Millosheviçit, ai po mbronte jo vetëm të vërtetën, por edhe interesat afatgjata të stabilitetit ballkanik.
Sot, nën dritën e Rezolutës së OKB-së, thirrja e Kolës për të dalë nga “kurthi serb” kumbon më fort se kurrë. Është koha që drejtësia për viktimat e Srebrenicës të pasohet nga drejtësia për masakrat në Kosovë, duke e mbyllur njëherë e mirë kapitullin e pandëshkueshmërisë për shtetin që Aristidh Kola, me guxim të pashoq, e denoncoi kur të gjithë heshtnin.
Aristidh Kola mbetet dëshmitari i madh i kohës sonë, i cili na mësoi se liria fillon duke çjerrë maskën e vrasësit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
———————————-
Referenca: Kolla, A. (1995). “Greqia në kurthin e serbëve të Millosheviçit (1991-1994)”. Athinë: Thamiris. Rezoluta e OKB-së mbi Gjenocidin në Srebrenicë (2024).
