Mes qindra emrave të heronjve të Kryengritjes së vitit 1821, emri i Dhimitër Karatasho (Dimitrios Karatasos), i njohur gjerësisht si “Tsamis”, zë një vend qendror. Megjithatë, përtej petkut të heroit kombëtar helen, dokumentet e kohës dhe dëshmitë e vetë pasardhësve të familjes Karatasho vizatojnë një portret tjetër: atë të një luftëtari me origjinë të pastër arvanitase, i cili rruajti lidhjet shpirtërore dhe gjakun me botën shqiptare.
Etimologjia e emrit “Tsamis” dhe dëshmitë familjare
Një nga pikat më interesante të debatit historiografik është vetë emri i tij. Sipas studimit të historianit grek Georgios Chionidis (bazuar në dokumente të familjes), pasardhësit e Karatasho, si Christo (Kiço) Anastas Karatasho, kanë pohuar hapur se dega e tyre rridhte nga “Gero-Karatasos” (Plaku Karatasho). Emri “Tsamis” (ose Tsiamis), sipas këtyre dëshmive, nuk ishte thjesht një pseudonim rastësor. Ndonëse disa përpiqen ta lidhin me fjalën greke për “pishën” (tsami), burime të tjera akademike dhe popullore e lidhin drejtpërdrejt me origjinën nga Çamëria (Tsamouria), duke reflektuar lëvizjet e fiseve arvanitase drejt Maqedonisë dhe Greqisë Qendrore.
Gjithashtu, dëshmitë e vitit 1967 nga pasardhësit e familjes në Naoussa (si Thoma Karatasho) konfirmojnë se familja Karageorgiou, e lidhur me Karatasho, kishte ndërgjegje të plotë për origjinën e tyre shqiptare.
Aleancat e Gjakut: Lidhja me Grivasit dhe Ali Pashë Tepelenën
Identiteti shqiptar i Çamit Karatasho përforcohet nga rrethi i tij social dhe familjar. Karatasho ishte i martuar me Katerinën, motrën e Gjeneralit të famshëm Theodoros Grivas. Familja Griva njihet historikisht si një nga shtëpitë më të fuqishme arvanitase, me rrënjë në fshatin “Bouia” (një emër tipik shqiptar).
Më tej, dokumentet historike (si “Kronografia e Epirit”) e rendisin Karatasho dhe bashkëluftëtarët e tij si Isko, Zoga dhe Bakunavalaio në listën e aleatëve të Ali Pashë Tepelenës. Kjo lidhje me Pashallëkun e Janinës tregon se Karatasho operonte brenda një rrjeti luftëtarësh që ndanin të njëjtin kod besimi (besa) dhe shpesh të njëjtën gjuhë.
Arvanitët si shtylla e lirisë ballkanike
Në një fragment nga literatura e kohës, theksohet se gjatë luftës për pavarësinë e Greqisë, “shumica dhe më trimat e shqiptarëve” u dalluan në beteja si ajo e Mesolongjit, Navarinos dhe Tripolicës nën udhëheqjen e burrave si Karaiskaj, Karatasho dhe Kico Xhavella. Ky dokument vë në dukje se rreth 25,000 gjoja “grekë të lirë” në atë kohë flisnin dialektin shqiptar (arvanitika), duke dëshmuar se identiteti i tyre nuk shihej si kontradiktor me luftën për çlirim, por si motori i saj.
Vizoni i Karatashos: Aleanca Shqiptaro-Grekosllave
Karatasho nuk ishte thjesht një ushtarak, por edhe një diplomat vizionar. Gjatë viteve 1844-1853, ai udhëtoi në komunitetet serbe në Trieste dhe Shkup, duke promovuar idenë e një aleance ballkanike për të shkundur zgjedhën osmane. Ky vizion përputhej me përpjekjet e shumë intelektualëve shqiptarë të kohës për një konfederatë ballkanike, ku identiteti etnik nuk do të fshihej, por do të shërbente si urë bashkëpunimi. Serbët dhe vasaliteti i tyre ndaj Portës së Lartë e pamundesoi realizimin e këtij vizioni në atë pikë të historisë.
Dëshmitë e gjuhës, gjakut dhe arkivave që sfidojnë harresën
Nëse pjesa e parë e këtij studimi hodhi dritë mbi profilin ushtarak dhe aleancat e Karatashos, dokumentet e reja arkivore dhe studimet e historianëve si Georgios Chionidis (bazuar në dëshmitë e familjarëve) na lejojnë të hyjmë në “kodin gjenetik” të kësaj familjeje të madhe. Ky nuk është thjesht një debat emrash, por një rikuperim i një realiteti historik ku shqipja “Arvanitika” ishte gjuha e besës dhe e lirisë.
Arvanitika si gjuhë e parë: Dëshmia e Georgios Karageorgiou
Një nga pikat më tronditëse të dokumenteve të siguruara është dëshmia e vitit 1967 nga Georgios Ioannou Karageorgiou, një pasardhës i moshuar (mbi 85 vjeç) nga Veria. Sipas shënimeve të Chionidis, Karageorgiou deklaroi shprehimisht se familja e tij dhe ajo e Karatashos ishin jo vetëm të lidhura, por që të dyja ishin me “origjinë arvanitase” (arvanitikis katagogis).
Kjo dëshmi gojore, e ruajtur në mjedise familjare larg propagandës shtetërore, konfirmon se brenda mureve të shtëpisë së Karatashove, identiteti nuk ishte një konstrukt politik, por një trashëgimi jetësore. Përdorimi i emrave si “Anastasios” (Tasos) në të dyja familjet ishte një traditë tipike e këtyre klaneve arvanitase që ruanin strukturën e tyre gjenealogjike me fanatizëm.
” Çami “: Një toponim që u bë identitet
Dokumentet e kohës (si ato që i referohen lumit Kalamas/Calamas në Thesprotia) dhe tekstet greke që analizojnë emrin e Dhimitër Çami Karatasho, përforcojnë lidhjen me Çamërinë (Tsamouria). Edhe pse disa autorë përpiqen ta “zbutin” emrin Tsamis si një referencë ndaj shtatit të tij të lartë apo pishës, vetë materiali arkivor pohon: “Dihet se Tsamides quheshin banorët e Shqipërisë së Jugut, të Tsamourias”. Çameria shtrihej deri ne Parga.
Në këtë kontekst, emri “Tsamis” nuk ishte thjesht një nofkë për sytë e bukur, por një tregues i qartë i origjinës krahinore. Karatasos e mbante këtë emër me krenari, duke u identifikuar si pjesë e asaj race luftëtarësh që, ashtu si Suliotët, kishin bërë emër në të gjithë Ballkanin për guximin e tyre të pashembullt.
Naoussa: Një ishull arvanitas në Maqedoni?
Materialet e reja hedhin dritë edhe mbi përbërjen e trupave të Karatashos. Në Naoussa dhe zonat përreth, prania e elementit arvanitas ishte tejet e fuqishme. Tekstet historike që përshkruajnë ngjarjet e vitit 1821 dhe kryengritjen e Olimpit, e cilësojnë “Gero-Karatasos” si një udhëheqës që mobilizoi jo vetëm grekët, por edhe “Arvanitët e rajonit”.
Karatasso (siç shfaqet në dokumentet franceze të kohës) nuk ishte thjesht një “Kapiten” i thjeshtë, por një lider që fliste gjuhën e ushtarëve të tij. Kjo shpjegon pse ai u bë një figurë kaq e dashur dhe e respektuar: ai përfaqësonte atë simbiozë ballkanike ku shqiptarët ortodoksë (arvanitët) u bënë shtylla kurrizore e shtetit të ri grek, pa e mohuar për asnjë çast rrënjën e tyre.
Portreti i një Heroi: Fustanella dhe simbolika
Imazhet e ruajtura të Dhimitër Çami Karatashos e shfaqin atë gjithmonë me veshjen tradicionale – fustanellën e bardhë, këmishën e qëndisur dhe armët e argjendta. Kjo veshje, e cila në atë kohë ishte universale për luftëtarët arvanitë shqiptarë, shërbente si një “uniformë etnike”. Kur Karatasho prezantohej në oborret evropiane apo në takimet diplomatike si “Gjenerali i Maqedonisë”, ai mbante me vete imazhin e një shqiptari të vërtetë, një luftëtari që nuk e ndërroi kurrë identitetin e tij me veshje të huaja “alla-franga”.
Nga “Etnarkia” Ortodokse te heroi me emër shqiptar në bronz
Për të kuptuar plotësisht figurën e Dhimitër (Tsamis) Karatasho, duhet të dalim përtej kufijve të historiografisë romantike ballkanike dhe t’u drejtohemi fakteve të ftohta të historisë sociale. Siç vëren historiani i shquar britanik i Universitetit të Londrës, Douglas Dakin, rasti i Karatasos nuk është një përjashtim, por një shembull tipik i asaj që ai e quan “shqiptarë të helenizuar” që formuan palcën e shtetit të ri grek.
Paradoksi i gjuhës dhe i kombit: 3 miljonë kundrejt 13 milionëve
Sipas Dakin, deri në fund të shekullit të XVIII, Patriarku i Stambollit ishte “Etnarku” i rreth 13 milionë të krishterëve në Perandorinë Osmane. Në këtë kuptim, “grek” ishte çdo ortodoks. Megjithatë, realiteti gjuhësor ishte krejt tjetër:
- Nga 13 milionë ortodoksë, vetëm 3 milionë e kishin greqishten gjuhë amtare.
- Pjesa tjetër flisnin shqip, sllavisht, vllahisht ose turqisht.
- Në Mbretërinë Greke të vitit 1833, një pjesë dërrmuese e popullsisë ishin shqiptarë të vendosur në Greqinë kontinentale, Hidra dhe Peloponez që prej shekullit të XIV, atehere kur Greqia si territor ishte e zbrazur dhe e pambrojtur. Pra per zot i dolen shqiptaret.
Në këtë kontekst, Karatasho përfaqëson atë shtresë shqiptarësh që, ndonëse u rreshtuan politikisht dhe fetarisht me kauzën greke, nuk e humbën kurrë “vulën” e tyre etnike.
“Tasho” dhe “Çami”: Kodet e fshehura të një mbiemri
Një element që shpesh anashkalohet është etimologjia e emrave të tij. Emri Tasho (nga Anastas) është një formë tipike shkurtimi e përdorur gjerësisht në trevat shqiptare. Mbi të gjitha, nofka e tij mbetet dëshmia më e fortë: “Gero-Tsamis” ose “Çami i vjetër”.
Është interesante të vërehet se si historiografia zyrtare përpiqet të mjegullojë kuptimin e fjalës “Çami” (Tsamis). Megjithatë, faktet flasin vetë: Çamëria si rajon ishte vatra e këtij identiteti. Edhe pse përpjekjet për t’i dhënë kësaj nofke kuptime drunore (si pisha) vazhdojnë, prania e këtij emri dëshmon një origjinë krahinore që Karatasho e mbartte si një titull nderi.
E vërteta në bronz: Statuja në Selanik
Nëse dikush do të dyshonte për rëndësinë e këtij emri, mjafton të vizitojë Selanikun. Aty ngrihet statuja e tij, ku edhe në dritën e sotme, emri që spikat nuk është thjesht “Dimitrios”, por “Tsamis”.
Ky është një fenomen unik: një hero kombëtar i Greqisë, statuja e të cilit mban një emër që identifikon një krahinë shqiptare (Çamërinë). Kjo tregon se, pavarësisht proceseve të asimilimit dhe helenizimit përmes kishës, identiteti i tij ishte aq i fuqishëm sa nuk mund të fshihej as nga daltat e skulptorëve zyrtarë.
“Grekët rrallë kanë përdorur vetëm gjuhën si bazë të kombësisë… Dhimitër Çami Karatasho është shembulli i kësaj lëvizjeje.” — Douglas Dakin
Rezistenca e identiteteve të veçanta
Dakin nënvizon një pikë kritike: megjithëse ishin të bashkuar në fenë ortodokse, popullsitë e krishtera (shqiptarë, sllavë, vllehë) në rajonet e përziera si Maqedonia, ruanin identitetet e tyre të veçanta. Ata flisnin gjuhët e tyre amtare dhe rrallë martoheshin jashtë “nacionalitetit” të tyre.
Çami Karatasho, duke u martuar brenda rrethit të Grivasve (një tjetër familje me rrënjë të thella shqiptare), ndoqi pikërisht këtë kod të pashkruar të ruajtjes së gjakut. Ai mbeti një “Çam” në zemër të Maqedonisë, një urë lidhëse mes vizionit për një Ballkan të çliruar dhe besnikërisë ndaj rrënjëve të tij shqiptare.
Figura e Tsamis Karatasos na mëson se historia nuk është bardhë e zi. Ai ishte një figurë ballkanike në kuptimin më të plotë të fjalës:
- Ushtarakisht: Një udhëheqës i Revolucionit të 1821, që pas krijimit të shtetit grek, e vulosën si Revolucion Grek, kur ishte një kryengritje që fliste shqip.
- Etnikisht: Një pasardhës i shqiptarëve (Çamëve), identitet që e mbajti me vete deri në Beograd dhe që sot qëndron i gdhendur në statujat e tij.
Ai mbetet “Çami” i madh i historisë, një identitet që as kisha, as politika dhe as kohërat nuk arritën ta tjetërsonin plotësisht.
Një identitet që i mbijetoi kohës
Çami Karatasho mbetet një figurë emblematike që sfidon kufijtë kryesore e etiketuar me vone si nacionaliste. Ai ishte “Gjenerali i Maqedonisë”, por mbi të gjitha ishte një bir i arvanitëve, trashëgimtar i një gjuhe dhe kulture që luajti rol përcaktues në formësimin e Ballkanit modern. Ashtu si Laskarina Bubulina, e cila në dokumentet franceze të kohës (si në faqen 399 të një botimi historik) cilësohet si pjesëtare e një “familjeje të pasur shqiptare”, edhe Karatasho mbartte një identitet shqiptar që, ndonëse mund të jetë lënë jashtë teksteve shkollore, mbetet i gjallë në arkivat e historisë dhe në gjakun e pasardhësve të tij.
Siç dëshmohet nga tekstet arkivore dhe hartat e vjetra që tregojnë lëvizjet e Suliotëve dhe camëve, figura e Karatashos është dëshmia e gjallë e një historie të përbashkët. Ai nuk ishte “pak shqiptar” apo “pak grek”; ai ishte një Arbëror në gjuhë, kulturë, kostume, tradita e zakone, para se vetë koncepti “shtet Grek” të merrte kuptim. Karatasho vuri shpatën e tij në shërbim të lirisë, duke mbetur deri në frymën e fundit besnik i gjakut të tij.
Dokumentet që kemi sot në dorë, nga arkivat e Verias deri te shënimet e udhëtarëve francezë, na detyrojnë ta rishkruajmë këtë faqe të historisë: Çami Karatasho është heroi i interesave jetike të popullit të tij, jo i interesave politike që do ngjalleshin pas 100 vitesh, për të debuar nga vatrat e tyre etnike, shqiptarët e Çamërisë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Shënime mbi burimet:
- Shënimet gjenealogjike të Georgios Chionidis (1967).
- Dokumentet franceze mbi “Karatasso” dhe rolin e tij në Olimp.
- Analizat etimologjike mbi emrin “Tsamis” dhe lidhjen me Tsamouria.
- Dëshmitë mbi gjuhën Arvanitika në rajonin e Naoussas dhe Verias.
- “Kronografia e Epirit”, Athinë 1856.
- Arkivat e familjes Karageorgiou dhe Karatasos, Naoussa.
- Dokumentet franceze mbi figurat e Revolucionit Grek (vëllimi “BOB”, fq. 399).
- The Greek Struggle for Independence, 1821-1833 Douglas Dakin 1973
