Aleksandër Cangonja
Nga Arkivat e Shtetit: Një dëshmi mbi trashëgiminë italiane në urbanistikën shqiptare
Historia arkitekturore e Tiranës mban vulën e emrave të mëdhenj, por pak kush ka pasur ndikimin e Gherardo Bosio-s. Ky personalitet i shquar, i cili shërbeu si Drejtor i Zyrës Qendrore të Urbanistikës, ishte mendja pas shndërrimit të Tiranës nga një qytet me gjurmë otomane në një kryeqytet me frymëmarrje evropiane.
Në fondet e Arkivit Qendror Shtetëror (Fondi 152, Viti 1941, Dosja 1199), gjendet një dokument me rëndësi të veçantë historike. Ky shkrim, i hartuar menjëherë pas ndarjes së tij nga jeta, shërben jo vetëm si një nekrologji, por si një pasqyrë e plotë e punëve që ai nisi dhe që sot përbëjnë “zemrën” monumentale të kryeqytetit tonë.
Më poshtë vijon transkriptimi i plotë i këtij dokumenti historik: Dokumenti Arkivor: Fondi 152, Viti 1941, Dosja 1199
“Ka vdekur Arkitekti Inxh. Gherardo Bosio, Drejtor i Zyrës Qendrore për Ndërtimin dhe Urbanistikën e Shqipërisë.
Lindi në Firence më 19 mars 1903; u diplomua për Inxhinieri, e më pas në vitin 1933 për Arkitekturë në Shkollën e Lartë të Arkitekturës në Firence, në të cilin Universitet pati më pas detyrën për mësimdhënien e Kompozimit Arkitektonik. Gjatë dhe menjëherë pas pushtimit të Perandorisë, iu desh të merrej me probleme të mëdha urbanistike, nga të cilat rrodhën realizimet në vazhdim e sipër.
Në prill të vitit 1939, me Bashkimin e Shqipërisë me Italinë, ai u ngarkua nga Nënsekretariati i Shtetit për Çështjet Shqiptare për të hedhur bazat e Planit të Ri Rregullues të Tiranës me realizimin e grupit të ndërtesave të Littorio-s, të Sheshit dhe të Bulevardit të Perandorisë. Më pas, duke parë nevojën për t’i dhënë një zhvillim organik qyteteve të Shqipërisë, Ark. Bosio-s iu dha detyra të krijonte Zyrën Qendrore për Ndërtimin dhe Urbanistikën e Shqipërisë, ku u emërua Konsulent.
Aktiviteti i tij u zhvillua gjerësisht në të gjitha degët e arkitekturës; që nga mobilimi deri te projektimi i ndërtesave të rëndësishme dhe urbanistika.
Tirana ka mburrjen se ka një kompleks veprash të Ark. Bosio-s shumë të rëndësishme, të cilat dëshmojnë pjekurinë artistike të arritur dhe shijen e hollë italiane të arkitektit të ndjerë.
Kujtojmë Vilën Luogotenenziale, Casa del Fascio, Selinë e O.D.A. dhe të G.L.A., Stadiumin dhe Pallatin e Zyrave Luogotenenziale, Hotelin e Madh (Grande Albergo), të gjitha vepra në përfundim e sipër që do të lënë një gjurmë të spikatur dhe do të kujtojnë emrin e Bosio-s në qytetin e Tiranës.
Trashëgimia që jetoi pas tij
Sot, kur ecim në Bulevardin “Dëshmorët e Kombit”, ne shkelim në vizionin e Bosio-s. Veprat e përmendura në dokument, si Stadiumi “Qemal Stafa” (i cili ruajti fasadën e tij në projektin e ri), Pallati i Kongreseve (ish-objekte të stilit racionalist) dhe Hoteli i Madh (ish-Hotel Dajti), mbeten dëshmitarë të një epoke ku arkitektura synonte madhështinë dhe harmoninë me hapësirën.
Bosio nuk projektoi thjesht ndërtesa; ai projektoi identitetin urban të një Shqipërie që kërkonte të modernizohej. Edhe pse jeta e tij u pre në mes në moshë mjaft të re, “gjurma e spikatur” që parashikonte dokumenti i vitit 1941, është sot më e gjallë se kurrë në siluetën e Tiranës.
