5 janari i 35 viteve më parë u shndërrua në një moment historik dhe në festë të madhe kur pas 45 vitesh, u interpretua për herë në publik pas 45 vitesh “Lahuta e Malcis”.
Autori i veprës, Gjergj Fishta ishte ndër shkrimtarët më të censuruar gjatë diktaturës, veprat e tij ishin rreptësishtë të ndaluara.
“Vepra e Fishtës është një rast unikal i censurimit të letërsisë. Ky autor u klasifikua, vepra u ndalua në biblioteka, në tekste mësimore, nuk mund të shkonte më te lexuesi i lirë. Ishte një autor që nuk duhej lexuar për shkak të besimit të vet fetar, veprës së shkruar me gegënishten që binte në kundërshti me rregullat e Kongresit të Drejtshkrimit dhe për shkak të atdhedashurisë që vepra e Fishtës e rrezaton në çdo qelizë të saj”, u shpreh Prof. Asoc. Lili Sula, pedagoge në Departamentin e Letërisë.
“Ishte një nga autorët e përjashtuar dhe më të goditur nga ideologjia komuniste. Studiuesve të historisë së letërsisë shqipe i mungoi një vepër që ishte një pasuri e madhe gjuhësore nga ana e studimeve për t’u parë dhe vlerësuar në të gjithë rrjedhën e letërsisë që do të vinte më pas”, u shpreh Alda Bardhyli.
Megjithatë, “Iliada” shqiptare e gjente rrugën te publiku përmes rapsodëve, që këndonin poemat e Fishtës teksa luanin në lahutë, instrumentin e lashtë autokton.
“Mbahet mend shumë më lehtë duke kënduar përmes instrumentit muzikor, është një vepër që burimin e forcës e ka te arti, edhe pse politika e ndalonte, gjente rrugën për t’u shpërndarë”, u shpreh Lili Sula.
“Lahuta e Malcis” është eposi i shqiptarëve, një poemë epiko-heroike ndërtuar mbi episode të shumta ku veprojnë personazhe historike dhe mitologjike.
“Lahuta e Malcis është një pasuri e madhe gjuhësore, është një epope kombëtare. Me Lahutën e Malcis, i dha zë aspiratave të shqiptarëve për liri, përpjekjeve historike për të mbrojtur gjuhën, traditat”, tha Alda Bardhyli.
“Aty ka personazhe, ngjarje historike, lavdi, përpjekje në emër të lirisë të popullit. Sepse edhe heroi kryesor aty nuk ka një emër të përveçëm. Është ajo epope që letërsia shqipe e donte prej vitesh”, tha Sula.
Ndonëse Fishta është pjesë e kurrikulave mësimore, sipas profesoreshë Lili Sulës, vetë fakti që mësuesit e shkolluar në diktaturë nuk e kanë studiuar një ndër autorit më të rëndësishëm të letrave shqipe në shek. XX-të, krijon boshllëqe.
“Edhe shkolla sot e vuan sepse mësuesit që japin mësim sot dhe nuk e kanë bërë në bankat e shkollës apo të universitetit nuk e kanë rikuperuar këtë boshllëk. Kjo reflektohet drejtpërdrejt te aftësitë e nxënësve”, tha pedagogia Lili Sula.
E shkruar në gegërisht, poema epike kombëtare shqiptare u botua e plotë në vitin 1937, e përbërë nga 30 këngë dhe mbi 17 000 vargje.
