Pyetja mbi origjinën e Dorëve mbetet një nga “nyjet gordiane” të historiografisë ballkanike. Ndërsa historia zyrtare i portretizon ata si fise proto-greke që zbritën nga veriu për të shkatërruar qytetërimin mikenas, një rrymë e re mendimi — e ushqyer nga gjetje arkeologjike dhe analiza etimologjike — sugjeron një lidhje shumë më organike me truallin ilir dhe epirot.
Etimologjia: “Njerëzit e Pyllit” dhe gjurmët në Linearin B
Një nga pikat më interesante të debatit mbështetet në veprën e gjuhëtarit të shquar Julius Pokorny, i cili rrënjën e emrit “Dorian” e lidh me termin indo-evropian *deru- (dru/pyll). Sipas këtij interpretimi, Doret ishin “malesorët” ose “njerëzit e pyjeve”, një apelativ që përkon me shtrirjen gjeografike të fiseve ilire në brendësi të Ballkanit.
Kjo hipotezë gjen mbështetje edhe në epigrafinë e lashtë. Në tabelat e Linearit B të gjetura në Pylos, shfaqet termi do-ri-je-we, i cili mund të lexohet si një dëshmi e hershme e pranisë së tyre përpara kolapsit mikenas. Pyetja që ngrihet është provokuese: A ishin Doret thjesht një degëzim i “Druidëve” ballkanikë (nga rrënja DRW – Dru)?
Sinkretizmi mitologjik: Agimius, Dardani dhe Atlasi
Në rrafshin mitologjik, lidhja mes Dorëve dhe fiseve veriore bëhet edhe më e ndërlikuar. Sipas traditës, Agimius ishte mbreti mitik i Dorëve që kërkoi ndihmën e Herakliut. Mirëpo, burime alternative të cituara në debatet e fundit tentojnë të bëjnë një barazim tronditës: trashëgimia e Atlasit kalon te Deimas (Dymas), i biri i Dardanit.
Nëse Dardanët dhe pasardhësit e Agimiusit ndajnë të njëjtën pemë gjenealogjike, atëherë dikotomia tradicionale mes “Grekëve” dhe “Ilirëve” në epokën e bronzit të vonë bëhet e paqëndrueshme. Ky sinkretizim sugjeron se “invazioni dorik” mund të ketë qenë më shumë një lëvizje popullatash brenda të njëjtit substrat etnik (Pellazgo-Ilir), sesa një pushtim i huaj.
Arkeologjia: Gjelpërat e Epirit dhe kolapsi Mikenas
Një nga argumentet më të forta akademike vjen nga fusha e arkeologjisë krahasuese. Pas rënies së Mikenës, në qytetet e rindërtuara shfaqen fibula (gjelpëra) dhe armë të stilit epirot dhe maqedonas.
Gjetjet arkeologjike të gjilpërave të përdorura për veshjet popullore në Iolkos, Tirint etj., u përshtaten më shumë popullsisë së Epirit dhe Maqedonisë sesa asaj mikenase.
Ky ndryshim në kulturën materiale dëshmon për një “kulturalizim” të asaj qe sot njihet si Greqia jugore nga elementë veriorë. Stili “Dorik” në arkitekturë, me thjeshtësinë dhe fuqinë e tij prej guri, shihet si një pasqyrim i vrazhdësisë dhe estetikës së fiseve malore që zbritën në ultësira.
Antinomia e fakteve dhe skeptikët
Megjithatë s’mund te mungoje nje thirrje për kujdes, pasi duke e konsideruar “dyndjen dorike” si një konstrukt që shpesh përdoret për qëllime romantike kombëtare, mund te gabojme ne interpretim. Mungesa e provave të shkruara në ilirisht e bën çdo barazim etnik një spekullim, ne syte e kujtdo qe nuk bie dot dakord me pretendimet ose dokumentimet ne fjale. A eshte e keshillueshme te mendohet se Doret mund të kenë qenë thjesht shtresa fshatare e margjinalizuar (periokët) që, pas kolapsit ekonomik të qendrave tregtare mikenase, morën pushtetin dhe krijuan një rend të ri shoqëror, siç ishte rasti i Spartës?!
Një trashëgimi e gjallë?
Interesant mbetet fakti i përmendur nga burime holandeze (Worldexplorer.be), sipas të cilave në lugina të izoluara të Kretës, deri në vitin 1962, jetonin popullsi me tipare fizike “dorike” (shtatlartë, biondë) që ruanin zakonin e gjakmarrjes — një ngjashmëri tronditëse me kanunin e maleve tona.
Gjithashtu, lidhja që bën Robert Elsie në studimet e tij mbi mitologjinë shqiptare (faqe 202, Dictionary of Albanian Religion), ndonëse fokusohet në elementë të tjerë, lë hapësirë për të kuptuar se Ballkani jugor ka qenë një “melting pot” ku elementët dorikë dhe ata ilirë janë vështirë të ndahen me thikë.
Enigma e Dorieve mbetet e hapur. A ishin ata prototipet e “malesorit” ballkanik që vendosën themelet e qyteterimit ne Gadishullin Ilirik? Derisa arkeogjenetika dhe kërkimet e reja në Epir dhe Maqedoni të japin një përgjigje përfundimtare, teza e origjinës ilire të Dorëve nuk është një sfidë edhe aq serioze, ndaj historiografisë tradicionale sic e bëjnë të duket. Por gjithsesi vjen si një ftesë për të rilexuar rrënjët tona të përbashkëta ballkanike. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
——
Pokorny ishte profesor në Universitetin e Berlinit nga viti 1920 deri në vitet 1935/36 dhe më pas dha mësim në Zvicër, duke mbajtur poste lektorati në Universitetin e Bernës nga viti 1944 deri në vitin 1948 dhe në Universitetin e Cyrihut nga viti 1944 deri në vitin 1958. Në vitin 1955, atij iu akordua titulli profesor nderi në Universitetin e Mynihut. Ndër veprat e tij kryesore përfshihen Altirische Grammatik (1925; “Gramatika e irlandishtes së vjetër”), Altkeltische Dichtungen (1944; “Poezi të vjetra kelte”) si dhe vepra monumentale Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, në dy vëllime (1948–1969; “Fjalor etimologjik indogjermanik [indoeuropian]”).
Referenca:
- Julius Pokorny, Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch.
- Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture.
- Analizat arkeologjike mbi stilin e Epirit dhe Maqedonisë (Prof. Agim Bido etj).
