Debati mbi prejardhjen etnike dhe identitetin historik të familjes Kastrioti – dhe veçanërisht të Gjergj Kastriotit, Skënderbeut – është rihapur sërish në publicistikën ballkanike. Artikuj të fundit, si ato në median greke Protothema apo interpretime të qarqeve nacionaliste serbe, përpiqen të relativizojnë ose të mohojnë karakterin shqiptar të kësaj dinastie.
Kjo qasje bazohet shpesh në anakronizma ose mungesë informacioni. Megjithatë, përgjigjja më e fortë ndaj këtyre tezave gjendet në dokumentet arkivore dhe në gjurmët e gurtë të vetë Manastirit të Hilandarit. Aty, aktet e pronësisë dhe mbishkrimet e varreve flasin qartë. Provat e prezantuara më poshtë dëshmojnë se lidhja e Kastriotëve me Hilandarin nuk ishte as kalimtare dhe as e asimiluar, por dominuese dhe qartësisht arbërore.
1. Dokumenti i pronësisë: Blerja e “Adelfateve” (1426–1431)
Ndryshe nga legjendat, marrëdhënia e Gjon Kastriotit me Hilandarin është e sanksionuar juridikisht. Dokumenti historik (Krisobula) që ruhet në arkivat e manastirit është prova themelore e këtij transaksioni.
Në këtë akt, vëllazëria e manastirit të Hilandarit konfirmon se për Kastriotët janë blerë adelfatet (të drejta banimi dhe ushqimi të përjetshëm) në Pirgun e Shën Gjergjit. Dokumenti specifikon qartë natyrën e marrëveshjes:
Blerja u bë nga Gjon Kastrioti për veten dhe djemtë e tij.
Pagesa u krye me 60 florinj venecianë, një shumë e konsiderueshme për kohën, që tregon statusin e lartë financiar të familjes.
Kjo nuk ishte lëmoshë, por një investim i përjetshëm që i garantonte Kastriotëve një “enklavë” të tyren brenda manastirit.
Fakti që dokumenti ekziston dhe ruhet si dëshmi pronësie rrëzon çdo pretendim se prania e tyre ishte rastësore apo periferike.
2. Dëshmia e gurit: Reposh Kastrioti, “Princ Ilir”
Nëse dokumentet e letërta mund të interpretohen, guri është i panegociueshëm. Në narteksin e kishës qendrore (Katholikon) të Hilandarit gjendet varri i Reposh Kastriotit, vëllait të Skënderbeut, i cili ndërroi jetë më 1431.
Mbishkrimi mbi varrin e tij është “arma” më e fortë kundër çdo përpjekjeje sllavizuese të familjes. Siç shihet qartë nga faksimilet e mbishkrimit, teksti cirilik shkruan:
“Reposh knez ilirski” (Reposh, Princi Ilir) Viti 6939 (që korrespondon me vitin 1430/1431)
Përdorimi i termit “Ilirski” (Ilir) dhe jo ndonjë titulli sllav është domethënës. Në kodet mesjetare, “Iliria” ishte sinonim ekskluziv i hapësirës arbërore. Fakti që murgjit e Hilandarit lejuan gdhendjen e këtij titulli në zemër të manastirit tregon se identiteti etnik i Kastriotëve ishte i njohur dhe i respektuar si i veçantë nga ai sllav.
3. Pirgu Arbanas: Gjeografia e një identiteti
Kulla e Kastriotëve, e njohur historikisht si Arbanaski Pirg (Kulla Shqiptare), nuk është një mit. Ajo është një strukturë konkrete, e pozicionuar strategjikisht rreth 1 km në jug të manastirit, mbi skitën e Trinisë së Shenjtë.
Gravurat e vjetra të manastirit e dëshmojnë qartë pozicionin e saj dominues në peizazh, duke e veçuar atë si një ndërtesë me rëndësi të veçantë jashtë mureve rrethuese kryesore.
Studimet arkitekturore të Dr. Paschalis Androudis, të ilustruara përmes planeve dhe prerjeve të detajuara, tregojnë një fortifikim serioz:
Një planimetri katrore tipike për kullat mbrojtëse bizantine.
Mure të trasha (1.5 m) dhe kontraforte mbështetëse që dëshmojnë për funksionin e saj ushtarak dhe rezidencial.
Kjo kullë u ble dhe u rinovua nga Gjon Kastrioti pikërisht për t’u shërbyer si bazë e sigurt për familjen e tij.
Fotografitë e sotme të rrënojave tregojnë ende madhështinë e këtij ndërtimi, gurët e të cilit janë dëshmitarë të heshtur të pranisë shqiptare në Athos. Ajo nuk u quajt “Kulla e Gjonit” apo “Kulla e Feudalit”, por “Kulla Shqiptare” – një etiketim etnik i dhënë nga vetë bashkëkohësit e huaj.
Faktet përballë interpretimeve
Përpjekja për të rishkruar historinë e Kastriotëve ndeshet me murin e pakalueshëm të fakteve që prezantuam:
Dokumenti ligjor provon blerjen me para në dorë, duke konfirmuar pavarësinë e tyre feudale.
Mbishkrimi “Ilir” provon vetëdijen e tyre etnike të pashlyeshme.
Kulla Shqiptare provon vazhdimësinë e këtij identiteti në kujtesën kolektive të Athosit.
Historia e Kastriotëve në Hilandar nuk është histori asimilimi, por dëshmi e fuqisë së një dinastie arbërore që imponoi identitetin e saj “Ilir” edhe në qendrën më të rëndësishme shpirtërore të Ballkanit Ortodoks. Përgatiti Elis Buba/usalbanianmediagroup.com
