Historiku i gjuhës shqipe standarde është i lidhur ngushtë me zhvillimin historik, kulturor dhe politik të shqiptarëve. Procesi i saj nuk ka qenë i menjëhershëm, por ka kaluar nëpër disa faza të gjata dhe të ndërlikuara, që shtrihen nga shkrimet e para të gjuhës shqipe deri në konsolidimin e normës së sotme letrare.
Shkrimi i shqipes nis në shekullin XV me formulën e pagëzimit të Pal Engjëllit (1462), e më pas me Mesharin e Gjon Buzukut (1555), që përfaqëson veprën e parë të plotë të shkruar në shqip. Në shekujt pasues, autorë të tjerë si Pjetër Budi, Frang Bardhi, Pjetër Bogdani e shumë të tjerë vijuan traditën e shkrimit, duke përdorur kryesisht gegërishten e veriut dhe duke krijuar kështu një bazë të rëndësishme për zhvillimin e mëtejshëm të gjuhës letrare. Këto përpjekje të para, megjithëse të kufizuara në hapësirë dhe ndikim, ishin dëshmi e qartë se shqipja kishte potencialin për të qenë gjuhë e shkruar dhe e kultivuar.
Me shpirtin e Rilindjes Kombëtare shqiptare në shekullin XIX, çështja e gjuhës u ngrit në një nivel të ri. U bë e domosdoshme që shqiptarët të kishin një gjuhë të përbashkët për të shprehur idenë kombëtare dhe për të forcuar lidhjet ndërmjet krahinave. Në këtë periudhë shfaqen përpjekjet për të ndërtuar një gjuhë të njësuar, ku autorët dhe rilindësit si Jeronim de Rada, Zef Serembe, Naim Frashëri, Sami Frashëri, Jani Vreto, Çajupi dhe të tjerë krijuan letërsinë shqipe në forma të ndryshme gjuhësore. Secili prej tyre, në varësi të vendit të origjinës, përdorte variante dialektore, por synimi i përbashkët ishte afrimi dhe njësimi i shkrimit.
Një hap vendimtar në historinë e shqipes ishte Kongresi i Manastirit i vitit 1908. Në këtë kuvend u zgjodh alfabeti i njësuar i shqipes, i bazuar mbi shkronjat latine. Ky vendim kishte rëndësi kombëtare, pasi i dha fund përçarjeve të alfabetit dhe u bë baza për zhvillimin e mëtejshëm të shkrimit të njësuar. Pa këtë hap, nuk do të ishte e mundur ndërtimi i një standardi të mëvonshëm.
Pas shpalljes së Pavarësisë më 1912, gjuha shqipe mori një rol qendror në jetën publike, në arsim, administratë dhe kulturë. Studiues e gjuhëtarë të shquar si Aleksandër Xhuvani dhe Eqrem Çabej punuan intensivisht për sistemimin e gjuhës dhe për afrimin e dy traditave letrare, që ende dalloheshin sipas krahinave. Në këtë kohë, u bë e qartë se ndërtimi i një norme letrare ishte i domosdoshëm për funksionimin e shtetit dhe për zhvillimin e kulturës kombëtare.
Faza përfundimtare e përpjekjeve për njësim ishte Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972, i mbajtur në Tiranë. Në këtë kongres u vendos përfundimisht norma e gjuhës shqipe standarde, e cila u bë gjuhë e arsimit, e shkencës, e administratës, e kulturës dhe e gjithë jetës publike shqiptare. Ky vendim ishte historik, sepse u pranua nga të gjithë përfaqësuesit shqiptarë, brenda dhe jashtë Shqipërisë, dhe shënoi një hap të madh drejt bashkimit kombëtar përmes gjuhës.
Pas viteve 1990, ka pasur debate dhe diskutime për përsosjen e standardit dhe për hapjen ndaj variantit të gegërishtes në disa fusha, por në thelb, standardi mbetet mjeti i përbashkët i komunikimit kombëtar. Ai është një arritje e madhe kulturore, sepse e bashkon popullin shqiptar përtej kufijve shtetërorë dhe rajonalë, duke e bërë shqipen një gjuhë moderne, të aftë për të shprehur të gjitha fushat e jetës së sotme.
Shqipja standarde është, pra, një produkt historik i përpjekjeve të gjata të shkrimtarëve, gjuhëtarëve dhe patriotëve shqiptarë. Ajo është rezultat i sakrificave dhe vizionit të rilindësve dhe studiuesve, dhe mbetet një pasuri e përbashkët kombëtare, që i jep shqiptarëve një identitet të qartë kulturor dhe gjuhësor në botë.
