Akademia e Shkencave e Shqipërisë përkujtoi sot, në 149-vjetorin e lindjes, baronin Franz Nopcsa, një nga figurat më të jashtëzakonshme të shkencës europiane në kapërcyellin e shekujve XIX–XX, paleontolog dhe gjeolog i shquar, por mbi të gjitha një nga themeluesit e mendimit modern albanologjik.
I lindur më 3 maj 1877 në Transilvani, atëherë pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze, Franz Nopcsa vinte nga një familje aristokrate me rrënjë rumune dhe hungareze, e cila i dha atij akses në formimin elitar të kohës. Me mbështetjen e familjes dhe ndikimin e rrethit të tij aristokratik — përfshirë lidhjet me oborrin perandorak ku shërbente edhe si kryemjeshtër i oborrit të mbretëreshës Elisabeta të Austrisë — ai ndoqi studimet në liceun prestigjioz “Maria-Theresianum” në Vjenë, një nga qendrat më të rëndësishme të formimit shkencor dhe administrativ të Evropës së atëhershme.
Në panoramën e shkencës evropiane, Nopcsa u shfaq si një figurë e rrallë poliedrike: paleontolog me kontribute themelore në studimin e dinosaurëve dhe në formësimin e paleofiziologjisë moderne, gjeolog i thelluar i Ballkanit, por edhe një vëzhgues i mprehtë i kulturave njerëzore në kufijtë e Perandorisë. Ai i përkiste asaj gjenerate studiuesish që e shihnin shkencën jo si disiplinë të izoluar, por si një mënyrë për të kuptuar strukturat e thella të botës natyrore dhe shoqërore njëkohësisht.
Emri i tij lidhet pazgjidhshmërisht me Shqipërinë, të cilën ai e eksploroi në një kohë kur pjesë të mëdha të territorit ishin ende të paeksploruara nga studiues perëndimorë. Udhëtimet e tij në Shqipërinë Veriore, në zona të thella malore ku pak të huaj kishin shkelur më parë, e kthyen Nopcsën në një nga njohësit më të hershëm dhe më të saktë të strukturës sociale, të drejtës zakonore dhe kulturës shqiptare.
Gjatë ekspeditave të tij, ai nuk ishte vetëm vëzhgues gjeologjik apo natyralist, por edhe një etnolog i përkushtuar: ai mësoi gjuhën, studioi dialektet, regjistroi zakonet dhe analizoi me një sy shkencor organizimin shoqëror të malësive shqiptare. Në këtë mënyrë, Shqipëria u bë për të një laborator i gjallë kërkimi, ku ndërthureshin gjeologjia, antropologjia dhe historia.
http://www.albanianphotography.net/nopcsa/
Trashëgimia e tij më e çmuar mbetet korpusi dorëshkrimor i njohur si “Ditarët e Nopcsa-s”, një arkiv i jashtëzakonshëm i përbërë nga shënime ekspeditash, skica, harta dhe ilustrime origjinale. Një pjesë e rëndësishme e këtyre materialeve i kushtohet Shqipërisë, duke dokumentuar me një saktësi të rrallë strukturën fisnore, normat e së drejtës zakonore, besimet popullore dhe kulturën materiale të kohës.
Bibliografia e tij shkencore përfshin mbi 186 punime, ku ndërthuren studime paleontologjike, gjeologjike dhe albanologjike. Në fushën e paleontologjisë, kontributet e tij konsiderohen themelore për zhvillimin e disiplinës moderne, ndërsa në albanologji ai mbetet një nga figurat e para që e trajtoi shoqërinë shqiptare me metodologji krahasimtare dhe analitike.
Trashëgimia e tij shkencore në paleontologji u dhurua Muzeut Britanik në Londër, ndërsa materiali albanologjik iu besua albanologut të njohur Norbert Jokl në Vjenë; një pjesë e rëndësishme e këtij fondi ruhet sot në Bibliotekën Kombëtare të Austrisë, duke dëshmuar vlerën ndërkombëtare të punës së tij.
Ndër dorëshkrimet më të rëndësishme të tij për Shqipërinë veçohen studimet mbi fiset e Malësisë së Veriut dhe të drejtën e tyre zakonore, analizat mbi besimet popullore dhe kulturën shpirtërore shqiptare, vëzhgimet dialektologjike mbi gegërishten veriperëndimore, si dhe kujtimet e tij të hollësishme nga udhëtimet në Ballkan.
Figura e Nopcsës nuk mbeti vetëm në kufijtë e shkencës. Ai u përfshi edhe në rrethanat politike të kohës dhe në vitin 1913 shprehu ambicien për të kandiduar për fronin e Shqipërisë, një episod që dëshmon lidhjen e tij të pazakontë, thuajse identitare, me vendin që kishte studiuar.
Jeta e tij përfundoi në mënyrë tragjike në vitin 1933 në Vjenë, duke mbyllur një ekzistencë po aq të ndërlikuar sa edhe mendimi i tij shkencor — një jetë ku kufijtë mes dijes, aventurës dhe dramës personale u shkrinë në një figurë të vetme, ende sot thellësisht të rëndësishme për historinë e albanologjisë dhe shkencës europiane.
Albert Vataj
