Më poshtë do marrim në analizë një fragment kyç nga vepra akademike britanike “Genesis of the Earth and of Man” (Botimi i Dytë, 1860), redaktuar nga Reginald Stuart Poole. Qëllimi është të evidentohet klasifikimi gjuhësor që shkenca perëndimore e shekullit të 19-të u bënte popullsive të lashta të Ballkanit. Dokumenti ofron një dëshmi të rrallë dhe të paanshme se gjuhët e Epirotëve dhe Maqedonasve të lashtë nuk klasifikoheshin si helene, por si pjesë e degës Trako-Ilire, e cila identifikohet në mënyrë eksplicite se mbijeton përmes gjuhës shqipe (“Skipetarian”).
Konteksti Historik dhe Burimi
Historiografia moderne e Ballkanit shpesh është errësuar nga agjendat nacionaliste të shekullit të 20-të. Për këtë arsye, burimet e shkruara para kristalizimit të këtyre agjendave marrin një rëndësi të veçantë dokumentare.
Vepra në shqyrtim, “Genesis of the Earth and of Man”, u botua në Londër në vitin 1860 nga shtëpia botuese prestigjioze Williams and Norgate. Redaktori, Reginald Stuart Poole (1832–1895), ishte një orientalist dhe arkeolog i njohur britanik, i cili punoi për Muzeun Britanik (British Museum). Fakti që ky tekst është shkruar nga një studiues perëndimore, pa asnjë lidhje emotive apo politike me Ballkanin, i jep atij statusin e një dëshmie neutrale shkencore të kohës.
Analiza e Tekstit: Klasifikimi i “Degës së Dytë”
Në faqen 212 të kësaj vepre, autori bën një ndarje të qartë etnologjike dhe gjuhësore të popujve të lashtë. Ai identifikon një degëzim specifik që e quan “Dega e dytë” (The second branch), duke e emërtuar atë si Trako-Ilire (Thracian or Illyrian).
Sipas tekstit:
“The second branch is the Thracian or Illyrian… in which countries it was followed, and partly supplanted, by the Pelasgian, or ante-historical formation of the Hellenic.”
(Shqip: Dega e dytë është Trakia ose Iliria… në vendet ku ajo u pasua, dhe pjesërisht u zëvendësua, nga Pellazgët, ose formime parahistorike para-helenë.)
Këtu autori bën një dallim thelbësor: ai e vendos shtresën Trako-Ilire si të dallueshme dhe ndoshta më të hershme ose paralele, por të ndryshme nga formimi “Helenik”.
Epirotët dhe Maqedonasit: Pjesë e Familjes Ilire, jo Greke
Pika më e fortë e argumentit vjen në fjalinë pasuese, e cila sfidon narrativat e mëvonshme greke që pretendojnë helenizimin e plotë gjuhësor të Epirit dhe Maqedonisë antike.
Teksti thotë qartë:
“The languages of the Epirots and Macedonians belong to this family…”
(Shqip: Gjuhët e Epirotëve dhe Maqedonasve i përkasin kësaj familjeje…)
Kur autori thotë “kësaj familjeje” (this family), ai i referohet subjektit të paragrafit: degës Trako-Ilire. Ky është një pohim akademik se, në vitin 1860, konsensusi (ose të paktën një rrymë e fortë mendimi) në Londër ishte se maqedonasit e lashtë dhe epirotët nuk flisnin greqisht si gjuhë amtare, por një idiomë të lidhur me Ilirët dhe Trakët.
“Skipetarian”: Hallka e Munguar e Vazhdimësisë
Pjesa përmbyllëse e paragrafit është ajo që vulos tezën e autoktonisë dhe vazhdimësisë shqiptare. Pasi ka klasifikuar Epirotët dhe Maqedonasit si Ilirë/Trakë, autori shpjegon se kush e përfaqëson këtë familje gjuhësore në kohën e tij (viti 1860):
“…which is now represented in those countries by the Skipetarian, the language of the Albanians or Arnauts.”
(Shqip: …e cila sot përfaqësohet në ato vende nga Skipetarian (Shqipja), gjuha e Shqiptarëve ose Arnautëve.)
Ky pasazh është vendimtar për dy arsye:
- Identifikimi i Drejtpërdrejtë: Nuk lihet vend për ekuivoke. Gjuha e lashtë e Epirit dhe Maqedonisë nuk është zhdukur, por mbijeton tek “Skipetarian” (një transliterim i saktë i endonimit “Shqipëtar”).
- Vazhdimësia Gjeografike: Autori thekson se kjo gjuhë përfaqësohet “in those countries” (në ato vende), duke konfirmuar se shqiptarët e vitit 1860 banonin po në ato toka ku dikur jetonin Epirotët dhe Maqedonasit ilirë.
Autoktonia si Fakt Historik, jo Mit Modern
Dokumenti i Reginald Stuart Poole (1860) shërben si një provë e pakontestueshme se teza e origjinës ilire të shqiptarëve dhe lidhja e tyre me Epirin dhe Maqedoninë antike nuk është një shpikje e Rilindjes Kombëtare Shqiptare apo e historiografisë së Tiranës pas vitit 1912.
Përkundrazi, ky tekst tregon se:
- Bota akademike perëndimore e njihte Shqipen si pasardhëse të Ilirishtes dhe Trakishtes shumë kohë përpara se të vizatoheshin kufijtë modernë të Ballkanit.
- Përpjekjet për të klasifikuar Epirin dhe Maqedoninë antike si ekskluzivisht greke bien ndesh me vëzhgimet e studiuesve neutralë të shekullit të 19-të.
Ky fragment vërteton se vazhdimësia iliro-shqiptare është një realitet historik i dokumentuar, i cili i ka mbijetuar rishkrimit politik të historisë në shekullin e 20-të. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
