Debati europian mbi origjinën e shqiptarëve, pellazgët dhe vendin e Shqipërisë në historinë e Ballkanit
Në mesin e shekullit XIX, kur Europa po rizbulonte kombet e saj përmes gjuhësisë krahasuese, folklorit dhe historisë së lashtë, Shqipëria mbetej ende një nga territoret më të panjohura të kontinentit. Udhëtarë, diplomatë, filologë dhe orientaliste europianë nisën të përballeshin me një pyetje që do të ndezte debate të mëdha akademike: kush ishin shqiptarët dhe nga vinin ata?
Në këtë klimë intelektuale u shfaq vepra monumentale e Johann Georg von Hahn, “Albanesische Studien”, një nga gurët themeltarë të albanologjisë moderne. Libri i tij nuk ishte vetëm një përshkrim etnografik i Shqipërisë; ai ishte një përpjekje e guximshme për të lidhur shqiptarët me substratin më të lashtë të Ballkanit: pellazgët.
Pikërisht ndaj kësaj teze reagoi një prej mendjeve më të ndritura të Francës së kohës, shkrimtari dhe historiani Prosper Mérimée, autor i famshëm i “Carmen”-it dhe një intelektual me interes të thellë për Lindjen dhe Ballkanin. Teksti i tij “De l’origine des Albanais” nuk ishte një refuzim i thjeshtë i Hahn-it. Përkundrazi, ai përfaqësonte një debat të nivelit të lartë europian mbi origjinën e shqiptarëve, mbi natyrën e gjuhës shqipe dhe mbi fatin historik të popujve të Ballkanit.
Shqipja si një enigmë europiane
Që në fillim të analizës së tij, Mérimée pranon se pyetja mbi origjinën e shqiptarëve është ndër më të ndërlikuarat e Europës. Ai thekson se gjuha shqipe nuk ka ngjashmëri të mjaftueshme as me greqishten dhe as me gjuhët sllave për të lejuar një shpjegim të lehtë të prejardhjes së saj.
Ky konstatim është jashtëzakonisht i rëndësishëm për kohën. Në mesin e shekullit XIX, gjuhësia krahasuese sapo kishte filluar të formësohej si shkencë moderne, ndërsa shumë popuj të Ballkanit përpiqeshin të ndërtonin identitete kombëtare mbi bazën e gjuhës. Shqipja, në sytë e dijetarëve europianë, shfaqej si një “ishull” gjuhësor, një relike e një bote shumë më të vjetër.
Mérimée ngre një pyetje provokuese:
“A është gjuha shqipe një gjuhë e izoluar si baskishtja?”
Krahasimi me baskët nuk ishte rastësor. Në mendimin europian të kohës, baskët konsideroheshin si mbetje të popullsive më të lashta të Europës Perëndimore. Duke e krahasuar shqipen me baskishten, Mérimée në mënyrë të tërthortë pranonte mundësinë që shqiptarët të përfaqësonin një popullsi po aq të lashtë në Ballkan.
Megjithatë ai mbetet skeptik. Ndryshe nga territori bask, ku toponimia ruante emra tërësisht vendas, Shqipëria paraqiste një panoramë tjetër: një numër i madh vendesh kishin emra sllavë.
Kjo e çonte Mérimée drejt një dileme të madhe historike: a ishin shqiptarët autoktonë që kishin mbijetuar pas pushtimeve sllave, apo një popullsi që kishte zëvendësuar më vonë sllavët?
Toponimia sllave dhe “misteri shqiptar”
Një nga argumentet më interesante të Mérimée lidhet me toponiminë. Ai vëren se shumë zona shqiptare, madje edhe në thellësi të maleve, mbajnë emra me origjinë sllave.
Sipas tij, kjo nuk mund të ishte një rastësi e thjeshtë. Ai arrin në përfundimin se në një periudhë të caktuar të Mesjetës, sllavët kishin ushtruar një dominim real mbi territoret shqiptare.
Por këtu fillon edhe paradoksi.
Nëse sllavët kishin qenë kaq të përhapur, si shpjegohej zhdukja e gjuhës së tyre në një territor kaq të gjerë? Si mund të kishte mbijetuar shqipja?
Mérimée pranon se historia nuk jep një përgjigje të qartë. Kronikat mesjetare, sipas tij, shpesh e ngatërronin Shqipërinë me Bullgarinë, ndërsa shqiptarët shfaqen vonë në histori si një kombësi tashmë e formuar dhe kompakte.
Ky konstatim është thelbësor, sepse edhe pse ai shpreh rezerva ndaj Hahn-it, në fund pranon se mungesa e çdo kujtese historike për një migrim të madh shqiptar mbetet një argument i fortë në favor të autoktonisë.
Ai shkruan:
“Nuk ka asnjë gjurmë të udhëtimit ose pikës së nisjes së shqiptarëve.”
Për një historian të shekullit XIX, kjo ishte një deklaratë me peshë të madhe.
Hahn dhe teza pellazgjike
Në qendër të debatit qëndronte ideja më e famshme e Hahn-it: shqiptarët si pasardhës të pellazgëve.
Johann Georg von Hahn argumentonte se shqiptarët përfaqësonin vazhdimësinë moderne të një substrati pellazgjik që kishte ekzistuar në Ballkan para ardhjes së grekëve dhe latinëve.
Për Hahn-in, epirotët, ilirët dhe maqedonët kishin lidhje të ngushta etnike dhe gjuhësore. Ai përpiqej të demonstronte këtë përmes krahasimeve etimologjike ndërmjet shqipes dhe fjalëve të mbetura nga maqedonishtja e lashtë.
Mérimée nuk e përqesh këtë teori. Përkundrazi, ai e trajton me respekt të madh akademik. Ai e quan Hahn-in një studiues me “paanshmëri të lavdërueshme” dhe një njohës të jashtëzakonshëm të shqiptarëve.
Por ai mbetet skeptik ndaj metodës.
Sipas tij, etimologjitë janë të rrezikshme, sepse gjuhët mund të prodhojnë ngjashmëri të rastësishme. Ai ironizon disa prej lidhjeve të Hahn-it mes fjalëve shqipe dhe emrave antikë maqedonas, duke vënë në dukje se me të njëjtën metodë mund të ndërtohen teori krejt të ndryshme.
Megjithatë, edhe kur kritikon, Mérimée nuk e rrëzon përfundimisht Hahn-in. Përkundrazi, ai pranon se pyetja mbetet e hapur.
Maqedonasit: grekë, trakë apo pellazgë?
Një nga pjesët më të fuqishme të analizës së Mérimée është debati mbi maqedonasit.
Në shekullin XIX, pyetja nëse maqedonasit e lashtë ishin grekë apo jo kishte marrë një rëndësi të jashtëzakonshme politike dhe historike.
Mérimée rikujton episodin e njohur të Alexander I of Macedon, i cili sipas traditës duhej të provonte origjinën e tij helene për t’u pranuar në Lojërat Olimpike.
Ky episod, për Mérimée-n, tregonte se maqedonasit konsideroheshin fillimisht “barbarë” nga grekët.
Ai sjell edhe një tjetër shembull domethënës: përdorimin e përkthyesve midis maqedonasve dhe grekëve. Kjo, sipas tij, sugjeronte ekzistencën e një gjuhe të ndryshme nga greqishtja.
Por a ishte kjo gjuhë pellazgjike?
Këtu ai heziton.
Mérimée citon studiues të ndryshëm të kohës: disa i konsideronin maqedonasit trakë, të tjerë pellazgë. Në fund, ai pranon se çështja mbetet e pazgjidhur.
Megjithatë, vetë fakti që një intelektual francez i këtij niveli diskutonte seriozisht mundësinë e një lidhjeje mes shqipes dhe maqedonishtes së lashtë tregon ndikimin e madh që kishte pasur vepra e Hahn-it në Europë.
Shqiptarët dhe Greqia
Një pjesë tjetër me rëndësi të madhe historike lidhet me rolin e shqiptarëve në Greqinë moderne.
Mérimée përshkruan migrimet shqiptare në Greqi që nga shekulli XIV dhe vendosjen e tyre në Atikë, Beoti, Korint dhe Eube.
Ai pohon hapur se në shumë zona rurale elementi shqiptar kishte zëvendësuar pothuajse tërësisht popullsinë greqishtfolëse.
Sipas tij, Revolucioni Grek i vitit 1821 shkriu grekët dhe shqiptarët në një komb të vetëm politik.
Kjo është një dëshmi tepër e rëndësishme historike, sepse vjen nga një intelektual francez i shekullit XIX dhe jo nga historiografia kombëtare shqiptare.
Mérimée vëren gjithashtu një fenomen të fuqishëm asimilimi kulturor: gjuha greke po zëvendësonte gradualisht shqipen tek arvanitasit.
Ai e interpreton këtë si rezultat të prestigjit kulturor të greqishtes, të cilën e konsideron një gjuhë me superioritet civilizues në rajon.
Një kritikë ndaj romantizmit pellazgjik
Edhe pse pranon vlerën e Hahn-it, Mérimée mbetet kritik ndaj romantizmit pellazgjik të shekullit XIX.
Ai dyshon se shqipja moderne mund të ruajë në mënyrë të pastër një gjuhë kaq të lashtë, duke qenë se ka pësuar ndikime të shumta nga greqishtja, sllavishtja, turqishtja dhe italishtja.
Në një analizë shumë moderne për kohën, ai dallon mes gjuhëve “sintetike” dhe “analitike”, duke argumentuar se shqipja kishte hyrë tashmë në një fazë transformimesh të thella gramatikore.
Megjithatë, edhe këtu ai nuk mohon lashtësinë e saj. Përkundrazi, ai pranon se shqipja mund të përmbajë “një koleksion shumë të vjetër fjalësh”.
Pra, skepticizmi i tij nuk ishte mohues, por metodologjik.
Shqiptarët në sytë e Europës romantike
Një nga aspektet më interesante të tekstit të Mérimée është mënyra sesi ai i sheh shqiptarët si fenomen kulturor.
Ai i përshkruan si një popull të izoluar, krenar, të lidhur fort me zakonet e veta, me një ndjenjë të fortë hakmarrjeje dhe nderi — karakteristika që në mendimin romantik europian shiheshin si relike të botës së lashtë.
Por në të njëjtën kohë ai shfaq zhgënjim ndaj poezisë popullore shqiptare që kishte lexuar në përkthimet e Hahn-it. Ai mendonte se folklori shqiptar nuk kishte arritur nivelin poetik të baladave greke apo sllave.
Megjithatë, edhe ky gjykim duhet parë në kontekstin estetik të kohës, kur folklori romantik kërkonte heroizëm epik dhe struktura poetike të ngjashme me modelet klasike europiane.
Një debat që vazhdon edhe sot
Teksti i Prosper Mérimée mbetet sot një dokument jashtëzakonisht i rëndësishëm për historinë e albanologjisë dhe për mënyrën sesi Europa e shekullit XIX e perceptonte Shqipërinë.
Ai nuk i jep fund debatit mbi origjinën e shqiptarëve. Përkundrazi, ai tregon se sa kompleks ishte ky diskutim edhe për mendjet më të mëdha të kohës.
Në fund, Mérimée arrin në një përfundim që tingëllon pothuajse ironik, por që fsheh një të vërtetë të thellë:
“Shqipëria ka të ngjarë të përmbajë më shumë pellazgë sesa poetë.”
Kjo fjali përmbledh gjithë dilemën europiane mbi shqiptarët: një popull që shihej si mbetje e një bote tepër të lashtë, por ende i panjohur plotësisht nga qytetërimi perëndimor.
Sot, pas më shumë se një shekulli e gjysmë, shumë prej pyetjeve të Hahn-it dhe Mérimée-së vazhdojnë të debatohen. Por ajo që mbetet e padiskutueshme është se këta dy dijetarë vendosën Shqipërinë në hartën e madhe të diskutimeve europiane mbi historinë, gjuhën dhe origjinën e kombeve të Ballkanit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Albanesische Studien — Johann Georg von Hahn.
Jena: Friedrich Mauke, 1854. - De l’origine des Albanais — Prosper Mérimée.
Botuar si recension dhe analizë kritike mbi veprën e Hahn-it në revistat shkencore franceze të shekullit XIX. - Božidar Nastev “Affinités albanaises de mérimée” 1974
