I. Çështja që nuk ka gjetur ende përgjigje
Kush ishin me të vërtetë maqedonasit e lashtë? Ky popull — që dha dy prej figurave më madhështore të botës antike, Filipin II dhe Aleksandrin e Madh — mbetet, ironikisht, ndër popujt më të panjohur të historisë klasike. Stoyan Pribichevich, gazetar dhe historian me origjinë serbe, e përball këtë enigmë me çiltërsi të rrallë në librin e tij «Macedonia: Its People and History» (Pennsylvania State University Press, 1982). Duke shkruar për një audiencë akademike angleze, Pribichevich nuk ngurron të shprehë konkluzione që bien ndesh me pretendimet nacionaliste të kohës së tij — edhe ato jugosllave, edhe ato greke, edhe ato bullgare.
Vlera e kësaj vepre nuk qëndron vetëm në informacionin historik që ofron, por edhe në sinqeritetin e autorit — dhe sidomos në pranimin e tij se shqiptarët, jo jugosllavët, janë trashëgimtarët e vërtetë të ilirëve. Ky është një rrëfim me tri shtresa: historia e maqedonasve të lashtë, çështja e vazhdueshme e identitetit të tyre, dhe — ndoshta më e rëndësishmja për lexuesin shqiptar — trashëgimia ilire, të cilën autorë të ndershëm si Pribichevich ia atribuojnë shqiptarëve.
II. Kush ishin «Makedones»? Pyetja që nuk ka gjetur ende përgjigje
Fjala «Makedon» — burim i emrit «Maqedoni» — rrjedh, sipas burimeve antike, nga greqishtja homerike makednos, që do të thotë «i lartë» ose «i gjatë». Sipas Herodotit dhe Strabon, fisi kryesor pushtues e quante veten Makednoi, ose «Njerëz të gjatë». Ky ishte një nga fiset malore të Maqedonisë perëndimore ne Greqine moderne, dhe banorët e tyre shquheshin për shtat mbi mesataren.
Por etimologjia, edhe pse interesante, nuk i zgjidh pyetjet thelbësore. Cfarë ishin maqedonasit e lashtë — grekë, gjysmëgrekë, ilirë, trakë, apo diçka krejtësisht tjetër? Pribichevich e pohon pa mëdyshje: «Çështja nëse maqedonasit ishin më të afërt me grekët, ilirët apo trakët mbetet po aq e pazgjidhur sot sa ishte në antikitet». Ky rrëfim sfidon grupe nacionalistësh dhe politikanësh modernë — nga Athina deri në Shkup — që pretendojnë se kanë siguri absolute mbi identitetin e këtij populli të lashtë.
Debati ka rrënjë të thella. Demosteni dhe ndjekes te tij i quajtën maqedonasit «barbarë» — dhe kjo fjalë, në kuptimin e asaj kohe, nënkuptonte thjesht «njerëz me mënyrë jetese dhe gjuhe ndryshe nga ajo greke». Megjithatë, as Herodoti as Tukididi nuk i quajtën ata «barbarë», por as «Helenë» (Hellenes). Greqia moderne ka tendencën t’i konsiderojë maqedonasit e lashtë si helenë; dynastia maqedonase pretendonte prejardhje greke — por kjo kishte karakter politik dhe mbretëror, jo domosdoshmërisht popullor. Siç vë në dukje Pribichevich, «dinastia mbretërore pretendonte prejardhje greke — por a mund ta pretendonte këtë populli?»
Nga ana gjuhësore, gjëja është edhe më e ndërlikuar. Dëshmitë që kemi nga gjuha maqedonase antike janë shumë të pakta: disa fjalë toponomastike, emra njerëzish, emra bimësh dhe kafshësh. Disa prej tyre kanë rrënjë greke; disa të tjera janë krejtësisht të huaja për greqishten. Kjo do të thotë se nuk mund të thuhet me siguri shkencore nëse maqedonasit e lashtë flisnin një dialekt të greqishtes, apo një gjuhë tjetër që kishte thithur huazime intensive nga greqishtja.
III. Karakteri i maqedonasve të lashtë: Ndërmjet luftës dhe barbarizmit
Cilësimet që burimet antike u japin maqedonasve të lashtë nuk janë aspak lavdëruese nga pikëpamja kulturore. Siç e shënon Pribichevich, maqedonasit e lashtë ishin «një racë fshatare e fuqishme, me nivel të ulët kulturor dhe pa talent artistik apo shkencor», në kohën kur qytet-shtetet greke kishin arritur lartësinë e qytetërimit antik. Fshatarët e tyre rritën kafshë dhe bënin bujqësi; ata jetonin nëpër fshatra të pambrojtura me mure; fisnikëria e tyre luftarake kishte frikesuar edhe trakët.
Por ky popull kishte dy virtyte qenësore: aftësinë organizative shtetërore dhe talentin ushtarak. Mbretërit maqedonas ishin sundimtarë të aftë, të dhënë pas ndërtimit të shtetit dhe perandorisë në mes të Ballkanit të fragmentuar. Ata nënshtruan fiset malore të Maqedonisë së Epërme dhe krahinat helene e trake të jugut dhe lindjes, ndërkohë që oborri i tyre u helenizua gjithnjë e më shumë. Ndërtuan rrugë dhe fortesa, krijuan ushtrinë më moderne të asaj kohe.
Megjithatë, aristokracia maqedonase jo rrallë organizonte gosti dhe orgji me pije, të cilat ndonjëherë mbaronin tragjikisht. Kjo qe karakteristika kryesore sociale e fisnikërisë maqedonase. Siç do ta shohim, kjo «kulturë e pijes» ishte e përbashkët me fqinjët e tyre trakë dhe ilirë — dhe kjo e përforconte imazhin «barbar» që kishin për ta qytetet helene.
Religjioni maqedonas ngjante me atë grek, por me veçori të veta: kishte një hyjni misterioze të ajrit dhe ujit, Bedu, dhe hyjninë trakase të jetës dhe verës, Sabasius-Dionisus. Për varrimin, fisnikët maqedonasë ndjeknin traditën — të ngjashme me atë etruske — të depozitimit të të vdekurve në dhoma të mbyllura me arkë të shtrenjta funerare sit e ilirëve, të veshura me piktura. Mbi varreza ne Pella jane nxjerrë mozaikë të mahnitshëm që tregonin Dionisin mbi panter, griffin që kap një dre, qendrat dhe luftëtarë që mbronin luanin.
Varrezat tumulare maqedonase — kodrira të mëdha si piramidat — shpërndarë gjatë bregut perëndimor të Selanikut deri te Pella, janë sot dëshmi të ekzistences së tyre. Pella, kryeqyteti i Aleksandrit të Madh, u zbulua praktikisht aksidentalisht në 1957 kur një fshatar i quajtur Vasilis Stergioulas gërmoi bazën e një kolone jonike në bodrumin e shtëpisë së tij. Qyteti i nëndheshëm i Aleksandrit mbeti i fshehur për mijëra vjet — dëshmi e mëtejshme e asaj që Pribichevich e quan një neglizhencë «e pakuptueshme dhe e turpshme» e Perëndimit të civilizuar ndaj trashëgimisë antike.
IV. Fillimi dhe fundi i Maqedonisë antike: Filip II dhe Aleksandri i Madh
Fqinjësia e maqedonasve me popuj të fuqishëm si ilirët dhe trakët nxiti një evoluim të vazhdueshëm ushtarak. Ishte mbreti Arhelao (c. 413–399 p.e.s.) ai që vendosi bazat e organizimit ushtarak, duke transferuar kryeqytetin nga Aigai (Edessa) e bukur e largët te Pella me pozitë të favorshme strategjike. Ai ndërtoi rrugë, zhvilloi kalorësinë me pajisje helene, dhe tërhoqi figurat intelektuale të kohës — Euripidi shkroi Bakantet pikërisht në Pella, ndërsa Sokrati ironikisht tallej me mbretërinë e tij.
Por kulmin Maqedonia e arriti nën Filip II (360–336 p.e.s.), babai i Aleksandrit. Ai organizoi fshatarët e thjeshtë maqedonas në ato «falangje të tmerrshme» këmbësorie me heshta 6 metroshe (sarissa) që revolucionuan luftimet antike. Nën Filipin, Maqedonia u bë forca mbizotëruese jo vetëm e Ballkanit por edhe e gjithë Greqisë, pas betejës vendimtare të Keronisë (338 p.e.s.), ku Demosteni i famshëm pati dëshpërimthi thirrur kundër «barbarit» Filip.
Aleksandri i Madh (356–323 p.e.s.), nxënësi i Aristotelit, trashëgoi një perandori dhe e shndërroi atë në perandorine e parë ndërkontinentale të Europës — nga Greqia deri në Indi. Por ironia e historisë qëndron pikërisht këtu: trishtimi i madh i mbretërisë maqedonase qe se ajo nuk la trashëgimtarë etnikë. Siç e pohon Pribichevich në kapërcimin më të çuditshëm të librit: «Maqedonasit nuk lanë trashëgimtarë».
Pas vdekjes së Aleksandrit dhe shpërbërjes graduale të perandorisë, pas humbjes vendimtare ndaj Romës në betejën e Pydna-s (168 p.e.s.), populli që kishte nënshtruar Persinë dhe arritur kufijtë e Indisë u shpërnda, u asimilua ose thjesht u zhduk. Bashkë me Filipin dhe Aleksandrin, maqedonasit e lashtë janë shuar si njësi etnike e dallueshme — enigma e fundit e një populli të madh.
V. Maqedonia të dyzetat e fundit para Krishtit: Shpërndarja dhe zëvendësimi
Ky është momenti ku Pribichevich bën pohimin që e ka renditur si hyrje të librit dhe që e kemi cituar në fillim të këtij shkrimi: «Maqedonasit misterioze të Periudhës Klasike u zhdukën bashkë me Filipin dhe Aleksandrin, për t’u zëvendësuar në shekujt VI dhe VII të erës sonë nga një popull sllav që erdhi nga fushat ruso-polake-ukrainase gjatë Dyndjes së Madhe drejt Perandorisë Bizantine».
Kjo, siç e sqaron vetë autori me hollësi të mëtejshme, është historikisht e padiskutueshme. Maqedonasit e sotëm — ata që jetonin në Jugosllavi, ata që Pribichevich i përshkruan gjatë gjithë librit — janë sllavë. Ata arritën nga fushat ruso-polake-ukrainase në fund të shpërnguljeve të mëdha, në shekujt VI dhe VII e.s., dhe u vendosën në provincën malore bizantine të njohur si Maqedoni. Ata adoptuan Ortodoksinë Lindore dhe gjuha e tyre, e shkruar me alfabet cirilik, u bë një nga tri gjuhët kryesore të Jugosllavisë.
Pra, Maqedonia e sotme politike mban emrin e një rajoni historik, jo të një populli historik të pandërprerë. Lidhja midis maqedonasve të lashtë dhe sllavëve maqedonasë të sotëm është gjeografike — jo gjenetike, jo gjuhësore, jo kulturore. Pribichevich e pohon këtë me mprehtësi akademike, edhe pse vetë ishte serb dhe shkruante brenda kontekstit jugosllav. Kjo e bën pohimin e tij gjithashtu edhe politikisht domethënës: nuk vjen nga një shqiptar apo grek, por nga një intelektual jugosllav i shekullit XX.
VI. Ilirët: Fqinjët e fuqishëm dhe trashëgimia e gjallë
Nëse maqedonasit e lashtë nuk lanë trashëgimtarë, fqinjët e tyre perëndimorë — ilirët — kanë ndriçuar historinë ballkanike me mënyrën e vet dramatike. Pribichevich u kushton ilirëve një seksion të hollësishëm dhe mjaft interesant, ku karakteri i tyre del i ndryshëm nga ai i maqedonasve të lashtë dhe trakëve.
Ilirët banuan në gjithë Jugosllavinë e sotme dhe zgjateshin deri në Hungari dhe Itali. Si maqedonasit dhe trakët, edhe ata organizoheshin në dy klasa sociale — pronarët e tokës dhe punëtorët e saj. Por dallimi i tyre qenësor ishte trajtimi i gruas: «Ndryshe nga trakët, ilirët i trajtonin gratë e tyre me respekt. Këto gra ishin të fuqishme dhe të emancipuara. Ato lëviznin pa shoqëruese dhe shpesh shkonin vetë ne këshillet dhe banketet e burrave».
Pasuria ilire ishte e famshme: mbretërit dhe fisnikët e tyre zotëronin miniera ari; varrezat e zbulura arkeologjike ende tregojnë maska të floririt mbi fytyrat e të vdekurve. Ilirët prodhonin verë të mirë, vaj ulliri, djathë dhe peshk turshi, por specialiteti i tyre ishte ari i shumëkërkuar nga romakët. Sipas Strabonit, në zonën e Peonisë (Maqedonia e sotme), ari gërmohej shpesh aksidentalisht me plug; ndërsa sipas Plinit, në Dalmacinë afër, në kohën e Neronit, mund të mblidheshe deri 50 paund ar nga sipërfaqja e tokës brenda një dite.
Megjithatë, pasuria e fisnikëve nuk pasqyrohej tek populli. Disa fise ilire ishin kaq të varfra sa grekët kishin një shprehje, të përdorur nga dramaturgu Aristofani: «I uritur si një ilir».
VII. Burrat ilirë, gratë ilire dhe vlera e lirisë
Paragrafi që Pribichevich i kushton karakterit të ilirëve meriton të citohet në tërësi, sepse është një portret i kompaktuar dhe i gjallë antropologjik:
Burrat ilirë, mjaft trupmëdhenj, kishin prirje ndaj pijes dhe i donin orgjitë po aq sa trakët dhe maqedonasit. Shkrimtarët e lashtë shpesh i përshkruajnë gratë ilire duke i marrë burrat e tyre të dehur në shtëpi pas ahengjeve. Megjithatë, ky popull ishte tejet mikpritës dhe e çmonte lirinë mbi gjithçka.
Ky portret ka disa veçori themelore. E para, «prirja ndaj pijes» ishte e përbashkët me maqedonasit dhe trakët — dhe kjo pikë duhet theksuar, sepse nuk ishte defekt vetëm ilir, por një tipar kulturor i gjerë i popujve ballkanikë para-helenë, me kuptim edhe ritual (kulti i Dionisit), edhe social. E dyta, dhe kjo është cilësia dalluese, ilirët e dinin mirë çfarë ishte skllavëria — sepse si piratë të detit Adriatik ishin vetë dhënës dhe marrës skllevërish. Kjo ndërgjegjja e dyfishtë i bënte ata te mbronin lirinë e tyre me fanatizëm.
Pribichevich vazhdon: «Historianët romakë kanë regjistruar raste betejash ku gratë ilire, me zëra të mprehtë, nxisnin burrat e tyre të hidhnin pishtarë përpara dhe të sulmonin; në raste të tjera ato i hidhnin fëmijët në zjarr dhe hidheshin vetë në flakë pas tyre për t’i shpëtuar skllavërimit romak». Kjo pamje — gratë që zgjedhin vdekjen për fëmijët dhe veten, sesa skllavërinë — është njëra nga imazhet më dramatike të lashtësisë ballkanike dhe nuk ka gjetur ende vendin e merituar në historinë popullore shqiptare.
VIII. Teuta: Mbretëresha ilire dhe epika e rezistencës
Midis figurave ilire, Pribichevich veçon Teutën — mbretëreshën që sundoi territorin nga Adriatiku i mesëm deri në kufijtë e Greqisë. Teuta (vitet 231–228 p.e.s. ose rreth tyre) ushtroi politikë agresive kundër interesave romake: piratëria ilire, e inkurajuar hapur nga oborri i saj, po bëhej pengesë e padurueshme për tregtinë romake në Adriatik. Roma i dërgoi ambasadorë; Teuta i priti arrogantisht, njërin e vrau. Roma i shpalli luftë dhe dërgoi flotën dhe ushtrinë.
Sulmi roman i 229 p.e.s. e detyroi Teutën të lëshojë shumë territorë. Por ajo bëri rezistencë kokëfortë, zgjati konfliktin dhe mbajti simbolin e pavarësisë ilire derisa Iliriku u shndërrua në protektorat romak. Kaq i fortë ishte imazhi i saj saqë një dramë kroate e kohës moderne — siç thotë Pribichevich — e ka përjetësuar si heroinë kombëtare.
Por kjo heroinë — pohon autori me ton pothuaj me mëshirë — është vlerësuar nga kombësia e gabuar: jugosllavët e kanë bërë krenar emblema të trashëgimisë ilire, ndërkohë që e drejta e vërtetë historike u takon shqiptarëve.
IX. «Shqiptarët janë trashëgimtarët e vërtetë ilirë»: Pohimi i Pribichevich-it
Nga gjithë libri, ky pohim i Pribichevich-it — i bërë nga një autor serb, në kontekst akademik anglofonik — ka rëndësi të veçantë: «Jugosllavët theksojnë me krenari se kanë gjak ilir, por në fakt janë shqiptarët ata që mund të mburren me këtë fakt».
Pribichevich nuk e shtjellon me gjerësi argumentin, por e pohon si fakt shkencor mbizotërues të asaj kohe: «Pikëpamja mbizotëruese është se shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve, megjithëse ata mund të rrjedhin pjesërisht edhe nga trakët e lashtë apo edhe nga pellazgët parahistorikë. Gjuha e tyre, e përzier me rrënjë greke dhe latine, është gjithashtu një enigmë».
Ky pohim nuk është origjinal i Pribichevich-it — ai e huazon si rezonancë e konsensusit të gjerë shkencor të shekullit XIX dhe XX rreth çështjes iliro-shqiptare. Nga gjermanët Hahn dhe Thunmann, te francezi Leake, te shumë gjuhëtarë dhe historianë, teza e vazhdueshme ka qenë: shqiptarët janë elementi autoktonal i Ballkanit perëndimor, pasardhës biologjikë dhe kulturorë të ilirëve, të mbijetuar nga romanizimi dhe slllavizimi i gjithë rajonit.
Çfarë e bën të veçantë pohimin e Pribichevich-it nuk është thjesht fakti, por konteksti: ai e pohon një gjë të pakëndshme për audiencën jugosllave të asaj kohe — dhe e pohon pa hezitim.
X. Enigma gjuhësore shqiptare dhe rrënjët ilire
Çështja gjuhësore meritonte dhe meriton vëmendje më të gjerë nga ajo që i kushton Pribichevich. Gjuha shqipe, e vetmja gjuhë e gjallë nga grupi indo-europian paleo-ballkanik, nuk është e lidhur drejtpërdrejt me asnjë gjuhë tjetër europiane të njohur mirë. Ajo ka thithur huazime masive nga greqishtja, latinishtja, sllavishtja dhe turqishtja, por bërthama e saj fjalori dhe morfologjia e saj themelore janë unike.
Kjo enigmë gjuhësore është pikërisht ajo që e karakterizon Pribichevich si «gjuhë e hutueshme»: nuk mund të bëhet lidhja e drejtpërdrejtë dhe e gjurmëshme midis gjuhës shqipe dhe atyre pak fjalëve ilire që kanë mbijetuar në burimet antike, sepse materiali i gjuhës ilire është shumë i pakët. Por mungesa e lidhjes direkte nuk mohon lidhjen historike — ajo vetëm e vështirëson provat gjuhësore.
Disa nga argumentet e tezes ilire për gjuhën shqipe janë: (a) gjeografia — shqiptarët jetojnë sot pikërisht në territorin qendror ilir të lashtësisë; (b) vazhdimësia emrave toponomastika — disa emra vendesh shqiptare kanë rrënjë antike të papërcjellshme nëpërmjet gjuhëve sllave apo latine; (c) vetë struktura fonetike dhe morfologjike e shqipes ka tipar të veçanta proto-ballkanike. Megjithatë, debati akademik ka vazhduar deri sot dhe fale studimeve te gjenetikes ka gjetur mbyllje definitive.
XI. Maqedonia antike dhe trashëgimia historike: Disa korrektime akademike
Para se ta mbyllim, duhet shënuar disa korrektime shkencore ndaj disa pohimeve të Pribichevich-it, për te qene sa me rigoroz.
E para, ndërsa pohimi i tij mbi origjinën sllave të maqedonasve të sotëm mbetet i pacenuar nga historiografia, disa aspekte të portretizimit të maqedonasve antikë si »racë pa talent artistik» janë ekzagjerime. Zbulimi i varreve mbretërore në Vergina (1977–78) nga arkeologu grek Manolis Andronikos — me artefakte artizanale të pabesueshme — ka treguar se maqedonasit e lashtë kishin aftësi artistike të larta, të paktën shtresat e tyre mbretërore.
E dyta, pohimi se «gjuha e maqedonasve të lashtë ishte rrallë e njohur nga grekët e lashtë» duhet kuptuar me kujdes. Sot, gjetjet epigrafike nga Vergina dhe vende të tjera arkeologjike kanë shtuar dukshëm korpusin e gjuhës maqedonase antike, dhe shumë gjuhëtarë tani e konsiderojnë forcerisht maqedonishten antike si dialekt të lashtë të greqishtes, ndërkohë që debati vazhdon.
E treta, analogjia ilire-shqiptare, edhe pse mbizotëron në historiografi, nuk është pa sfida. Ka studiues që sugjerojnë se shqiptarët mund të kenë të bëjnë me popullsi trako-ilire të ndërmjetme, pa diskutim edhe me elemente dardane. Megjithatë, teza e vazhdueshmerise ilire mbetet konsensusi shkencor.
XII. Çfarë na mëson kjo enigmë
Libri i Pribichevich-it — i shkruar në 1982, nga një autor serb, botuar nga një shtëpi akademike prestigjioze amerikane — mbetet dokument i vlefshëm historik jo vetëm për informacionin që jep, por edhe për sinqeritetin e tij: ai pohon gjëra të pakëndshme për audiencën jugosllave të kohës, si faktin që maqedonasit sllavë nuk kanë lidhje gjenetike me maqedonasit antikë, dhe faktin se shqiptarët, jo jugosllavët, janë trashëgimtarët e ilirëve.
Çfarë mund të mësojmë nga kjo enigmë historike sot?
Identitetet e kombeve nuk janë të pandryshueshme: Njeriu që shfaqet sot me emrin «maqedonas» nuk është i njëjti me atë që marshoi nën drejtimin e Aleksandrit. Historia e kontinuitetit etnik është shpesh mit, jo fakt. Popujt lëvizin, zëvendësohen, miksohen.
Trashëgimia shqiptare është e lashtë dhe e dallueshme: Ndërsa shumë popuj të Ballkanit u ndërtuan historikisht mbi shtresa sllave, shqiptarët ruajtën vazhdimësinë e tyre nëpërmjet shekujve me identitetin gjuhësor dhe kulturor. Kjo, sipas autorëve si Pribichevich, është njohuri e qartë historiografike, jo pretendim nationalist.
Historiografia kërkon sinqeritet: Vlera e veprës së Pribichevich-it qëndron pikërisht në pranimin e kufizimeve të njohurisë dhe në pohimin e fakteve edhe kur janë të papëlqyeshme për audiencën e tij natyrore. Ky është modeli që historia akademike duhet të ndjekë.
Ndërkohë, Pella vazhdon të ekzistojë nën fushën greke — qyteti i nëndheshëm i Aleksandrit, gjysmë i zbuluar, gjysmë ende i fshehur. Maqedonasit e lashtë janë zhdukur, por enigma e tyre mbetet e gjallë. Dhe ilirët — paraardhësit tanë — kanë lënë gjurmët e tyre të palëkundshmë jo vetëm në arkeologji, por në gjuhën, kulturën dhe karakterin e trashëgimtarëve të tyre të njohur: shqiptarëve. / Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
Stoyan Pribichevich, «Macedonia: Its People and History», Pennsylvania State University Press, University Park & London, 1982. ISBN 0-271-00315-4.
