Udhetari si dëshmitar i historisë
Në vitin 1850, kur Gadishulli Ballkanik ishte ende nën zgjedhën osmane dhe hartografia politike e Evropës qendrore dhe jugore mbetej në lëvizje të vazhdueshme, britaniku Edmund Spencer ndërmori një udhëtim të gjatë e të rrezikshëm nëpër provincave europiane të Perandorisë Osmane. Libri që rezultoi nga ky udhëtim, botuar në dy vëllime në Londër, përbën sot një dokument të pazëvendësueshëm historik — jo vetëm si regjistrim gjeografik apo etnografik, por si dëshmi e paanshme e realiteteve kulturore, gjuhësore dhe etnike të popujve të Ballkanit në prag të zgjimit kombëtar.
Mes të gjitha kombësive që Spencer hasë në udhëtimin e tij — Sllavët, Osmanlinjtë, Grekët, Bullgarët, Hebrenjtë, Armenët — vëmendja e tij ndaj shqiptarëve (të cilët ai i quan me termin turko-osman “Arnaut” ose “Arnout”, por njeh njëherësh edhe termin “Albanian”) ka vlerë të veçantë shkencore. Vëzhgimet e tij, shpesh të bëra në kushtet e vështira të udhëtimit malor, konfirmojnë me fuqinë e dëshmitarit okular disa teza themelore për identitetin shqiptar: unitetin kulturor dhe gjuhësor të popullit shqiptar përtej kufijve administrativë osmanë, lashtësinë ilire të këtij populli, dhe karakterin e veçantë që e dallonte nga popujt e tjerë të rajonit.
I. Hartografia e pranisë Shqiptare: Përtej kufijve administrativë
Një nga kontributet më domethënëse të Spencer-it është dokumentimi i shtrirjes gjeografike të popullit shqiptar në territoret që ai vizitoi. Shqiptarët, sipas vëzhgimeve të tij, nuk janë të kufizuar brenda asaj që administrata osmane quante “Albania” — ata janë të pranishëm si element kyç demografik në të gjitha territoret nga Bosnja në veri, deri te Epiri dhe Maqedonia në jug.
Autori e vëren këtë shtrirje kur shënon se komunitetet shqiptare ishin vendosur qysh prej shkatërrimit të mbretërisë serbe pas betejës së Kosovës (1389): banorët e Orkupit, thotë Spencer, ishin “a colony of Arnouts, who have been settled here since the destruction of the Servian monarchy, after the battle of Cossova”. Ky kolonizim historik, i dokumentuar nëpërmjet traditës gojore dhe karakteristikave fizike të popullsisë, dëshmonte se shqiptarët kishin mbushur hapësirat demografike të lëna bosh nga ikja e sllavëve të krishterë drejt Hungarisë.
Në termat e geografisë politike të asaj kohe, Spencer e identifikon popullin shqiptar si faktor që lidhte Shqipërinë e veriut me Maqedoninë dhe Epirin. Ai shënon se udha e tij nga Novi-Bazari drejt Shqipërisë së Sipërme kalonte nëpër treva ku bashkëjetonin “Slavo-Rasci tribes intermingled with Mussulman-Albanian-Arnouts” — duke nënvizuar jo vetëm praninë shqiptare, por edhe ndërthurin kulturor dhe fetar specifik të kësaj pranie. Tribujt shqiptarë që ai dallon — Miriditi, Malasori dhe Klementi — i lokalizon në territore të cilat sot i bashkojnë Shqipërinë, Kosovën dhe Maqedoninë Veriore.
Më i rëndësishmi, nga pikëpamja e unitetit etnik, është fakti që Spencer e vëren dhe dokumenton njësinë kulturore-etnike të banorëve shqiptarë pavarësisht nga dallimi fetar (myslimanë ose të krishterë) dhe pavarësisht nga ndarja administrative osmane. Kjo vërejtje ka vlerë të jashtëzakonshme: ajo vjen nga një britanik i paanshëm, i pa ndikuar nga propagandat kombëtare të shek. XIX, i cili shkruante vetëm atë që shihte.
II. Gjuha si lidhëse e identitetit: “Njëri popull, një gjuhë”
Ndoshta pasazhi më domethënës i të gjithë veprës, nga pikëpamja e identitetit shqiptar, është ai ku Spencer shkruan me shqetësim të sinqertë humanist: ai kishte dëshirë të thejë “the barrier, which fanaticism had raised between people of the same kindred and speaking the same language”. Konteksti është një skenë ku ai u shërbeu si ndërmjetës midis shqiptarëve myslimanë dhe sllavëve të krishterë — por formula “i njëjti klan dhe e njëjta gjuhë” (same kindred and speaking the same language) e përdor Spencer-i disa herë në lidhje me grupe të ndryshme shqiptare.
Kjo vërejtje gjuhësore ka peshë të veçantë kur lexohet në kontekstin e madh të shek. XIX. Në vitin 1850, mendja gjuhësore europiane sapo po fillonte të eksploronte familjet gjuhësore dhe rolin e gjuhës si markues i identitetit etnik. Spencer, pa qenë gjuhëtar, kishte vërejtje shumë të mprehta. Ai vërejti se gjuha shqipe (që osmanët e quanin “gjuha e arnautëve”) ishte idiomë e veçantë, e dallueshme nga sllavishtja, greqishtja dhe turqishtja — dhe se e njëjta idiomë flitej nga njerëzit e quajtur “Arnaut” pavarësisht nëse ndodheshin në Bosnje, Shqipëri të sipërme apo tokën e Maqedonisë.
Kontekstuale është edhe vërejtja e tij lidhur me italishten si gjuhë e tregtisë bregdetare: “In the sea-ports of Albania and Roumelia, the Italian language will be found useful” — kjo tregon se shqipja nuk ishte standardizuar si gjuhë administrative apo tregtare, por mëtonte fuqishëm si gjuhë amtare dhe identitare e popullit. Spencer nuk e analizon strukturën gramatikore të shqipes (kjo nuk ishte detyra e tij), por të dhënat e tij demografike tregojnë se kjo gjuhë ishte mjaft e fortë për të mbajtur bashkë popullsi heterogjene fetarisht dhe gjeografikisht të shpërndarë.
Nga këndvështrimi akademik modern, vërejtjet e Spencer-it janë pararendëse intuitive të atyre që linguistët do ta formulonin me saktësi metodologjike disa dekada më vonë. Gjuha shqipe, si gjuhë indo-europiane e isoluar, pa afëri të drejtpërdrejtë me asnjë gjuhë fqinje, kishte funksionuar si mburojë identitare ndaj asimilimit nga perandoritë që i ishin shtuar sipër.
III. Kultura shqiptare: Mikpritja si kod shoqëror
Spencer i kushton vëmendje të veçantë mikpritjes shqiptare — e cila nuk paraqitet si tipari i zakonshëm romantik i “njerëzve të mirë të malit”, por si sistem i organizuar shoqëror me rregulla shumë të qarta. Ai shkruan se eskortën e tij shqiptare — “a splendid specimen of the Albanian race” — ai e priti me respekt jo vetëm si truprojë, por si garanci morale: “the promise of safe conduct once given is never violated”. Ky shënim i Spencer-it pasqyron Kanunin, atë kod të lashtë të sjelljes shqiptare që rregullonte miqësinë dhe armiqësinë, nderin dhe besën — megjithëse Spencer nuk e njeh termin “Kanun”.
Elementet e kodit kulturor shqiptar që Spencer i dokumenton janë:
Besnikëria ndaj fjalës së dhënë. Askush nuk e cënohet armikun kur burri shqiptar ka dhënë premtimin e kalimit të sigurtë — një parim që Spencer e gjen të vëzhguar me kujdes edhe mes grupeve armike. Ai shkruan me admirim të hapur: “hostilities are suspended till he is beyond the reach of their bullets.”
Respekti ndaj gruas. Edhe mes betejave, gruaja kalon e paprekur nëpër radhët e luftëtarëve: “they behave with equal courtesy to a woman, whether Christian or Mahometan, who may pass through the ranks of either party without any fear of molestation.” Ky parim — respekti absolut ndaj gruas si subjekt i mbrojtur nga kodi shoqëror — është dokumentuar nga Spencer-i me saktësinë e dëshmitarit okular.
Mikpritja si detyrë fisnike. Vizita në shtëpinë e bylykbashit shqiptar të Roujaias i jep Spencer-it mundësinë të vërejë mikpritjen “rendered to us with true Oriental courtesy” — megjithëse ai e ndan atë nga mikpritja orientale duke theksuar karakterin e veçantë shqiptar të saj.
Nderi luftarak dhe sjellja kalorësiake. Luftëtarët shqiptarë, me kostumin e tyre karakteristik — “the braided jacket and white kilt” (xhaketa e qëndisur dhe fustanellën e bardhë) — paraqiten si trupa të organizuara klanore, secila “commanded by its own hereditary chieftain, and bearing its own distinguishing flag.” Kjo organizatë ushtarake klanore, që Spencer e gjen të paprekur nga ndikime te huaja në mesin e shekullit XIX, ishte trashëgimia direkte e organizimit tribal shqiptar.
Vitaliteti intelektual. Një vërejtje e Spencer-it shpesh e anashkaluar është ajo mbi inteligjencën dhe kureshtjen e shqiptarëve. Pas takimit me banorët e Orkupit — shqiptarët e vendosur aty qysh pas betejës së Kosovës — ai shkruan: “They certainly exhibited a greater degree of mental vivacity — of a desire to become acquainted with the habits of a people they looked up to and respected, than any of the other nationalities I met with.” Kjo vërejtje e paanshme e kontradikton imazhin e “arnautit barbar” të letërsisë osmane të kohës.
IV. Trashëgimia Ilire: Shqiptarët si bijë të Ilirisë
Spencer-i nuk e injoron debatin e kohës mbi origjinën e popullit shqiptar. Nëpërmjet Historisë Ilire — që ai e ndjek me seriozitet më tepër gjuhësor dhe folklorik sesa akademik-historik — ai e vendos popullin shqiptar brenda narrativës ilire, duke e trajtuar Ilirinë si entitet kulturor-historik nga i cili rrjedhin të gjithë popujt e Ballkanit perëndimor.
Spencer shkruan se traditat ilire tregonin për “an immense empire extending from Epirus in Greece, to the Danube and the Black Sea” — një kuadër gjeografik që i përfshin saktësisht të gjitha territoret ku ai vetë kishte hasur shqiptarë. Kur ai vëren se gjatë mbretërisë maqedonase “several of the tribes became incorporated in the Macedonian monarchy, and furnished some of the bravest soldiers in their armies”, ai është duke ecur — pa e ditur plotësisht — mbi terrenin e debatit historiografik mbi lidhjet maqedono-ilire, debat i cili mbetet i gjallë edhe sot.
Referimi ndaj Skënderbeut — “Scanderbeg, the hero of Albania, who long supported the declining power of the Christians in these provinces” — e vendos figurën historike shqiptare si shtylla identitare të gjithë rajonit, jo vetëm të Shqipërisë gjeografike. Rapsodi shqiptar, ndonëse mysliman, këndon “the praises of Scanderbeg and other Christian warriors of that era” — fenomen që Spencer-i e interpreton si triumf të “national prejudice over the impressions created by education.” Ky fragment dokumenton diçka shumë të rëndësishme: Skënderbeu ishte hero kulturor i shqiptarëve pavarësisht nga dallimi fetar — një identitet etnik që tejkalonte ndarjen myslimanë/të krishterë.
V. Epiri dhe Maqedonia si territor kulturor shqiptar: Dëshmia e Spencer-it
Kontributi analitik më i guximshëm i Spencer-it — dhe ai që ka mbetur më pak i diskutuar në historiografinë shqiptare — është observimi i tij implicit mbi unitetin kulturor midis Shqipërisë, Epirit dhe Maqedonisë. Ky unitet nuk shprehet gjithnjë me deklarata të drejtpërdrejta, por ndër rreshta të tekstit, dhe merita e lexuesit akademik është ta nxjerrë atë.
Spencer-i shkruan se kur udhëtonte midis Maqedonisë, Thesalisë dhe Epirit, gjente popullatë të quajtur “Greeks and Slavon-Greeks” — por ky klasifikim i tij i krahasuar me ato territoret ku ai gjen shqiptarë (arnautë) zbulon se ai ishte i vetëdijshëm se popullatat e Epirit dhe Maqedonisë jugore ishin të ndryshme nga ato të brendshme dhe veriore ku shqiptarët dominonin.
Megjithatë, kalimi kyç vjen kur ai i gjen arnautët të vendosur si koloni ushtarake dhe administrative në zona si Maqedonia e Sipërme, dhe kur vëren se ata “possessed all the characteristics of their brethren in Albania” — duke vërtetuar kështu njësinë kulturore mes arnautëve të Maqedonisë dhe atyre të Shqipërisë.
Epiri kishte trashëgimi të veçantë historike në mendjen e Spencer-it — ai e konsideronte si territor ku kufijtë e civilizimit ilir kishin arritur jugun. Kur citonte traditën sipas të cilës mbretëritë ilire shtriheshin “from Epirus in Greece, to the Danube”, ai po dokumentonte ndjeshmërinë historike të njerëzve të rajonit — por edhe po konfirmonte se vetë njerëzit e konsideronin Epirin si pjesë të botës kulturo-historike ilire-shqiptare, jo greke.
Figura domethënëse historike e Ali Pashë Tepelenës — “the modern Albanian chieftain, Ali Pacha of Janina” — evokohet nga Spencer si hero i celebruar në këngët e pandurëve shqiptarë. Janina ishte qyteti kryesor i Epirit. Fakti që kënduesit shqiptar — me origjinë nga Maqedonia — këndonin për Ali Pashën e Epirit, duke e konsideruar atë hero i “Albanian nationality”, është dëshmi e fuqishme e identitetit kulturor të ngjashëm: Maqedonia shqiptare dhe Epiri janë lidhur nëpërmjet figurës së njëjtë historike, nëpërmjet të njëjtit repertor këngësh epike.
VI. Rezistenca ndaj ssimilimit: Shqiptarët dhe Perandoria Osmane
Spencer-i na ofron gjithashtu tablonë e rezistencës shqiptare ndaj reformave osmane, e cila ka dimensione kulturore dhe identitare, jo vetëm politike. Kur shkruan se shqiptarët u rebeluan me fuqi kundër conscription-it (shërbimit ushtarak të detyrueshëm) në revoltën e vitit 1847 — “In the revolt of 1847, occasioned by the endeavours of the Pachas of Novi-bazar, Ipek and Prizren, to enforce the conscription, these dignitaries were obliged to submit to the dictation of the people, or quit the country” — ai nuk e lexon këtë si kriminalitet, por si shprehje të lirisë tribale.
Rezistenca ndaj conscription-it kishte natyrë kulturore të thellë: integrimi i burrit shqiptar në ushtrinë osmane do të thoshte shpërbërje e unitetit klanor, ndarje nga kanuni dhe nga sistemi i organizimit tribal. Shqiptarët, me intuitën e mbijetesen kulturore, e kuptonin këtë rrezik dhe e kundërviheshin me forcën e armatosur. Spencer-i e dokumenton këtë qëndrim pa e gjykuar moralisht — gjë që e dallon atë nga shumica e udhëtarëve të kohës.
Edhe feja — si fenomen socio-kulturor — trajtohet nga Spencer-i me nuancë. Ai vëren se konvertimi i shqiptarëve në islam nuk kishte qenë kurrë i plotë: “The Slavo-Mussulmen, and the Arnout-Mussulmen have been but half converted to Islamism.” Kjo vërejtje është e jashtëzakonshme: ajo tregon se edhe britanikët e kohës, sado të predispozuar nga paragjykimet kulturore europiane, e kuptonin se islamizimi i shqiptarëve kishte qenë sipërfaqësor dhe strategjik, jo konviktiv. Shqiptarët mysliman kishin ruajtur strukturat e tyre tribale, kodin e kanunit, kultin e herove kristianë si Skënderbeu — të gjitha elemente kulturore të papajtueshmëri me ortodoksinë islame, por shumë të pajtueshëm me identitetin shqiptar.
VII. Kostumi, arti dhe estetika shqiptare
Spencer-i, si shumë udhëtarë romantikë të shekullit XIX, kishte sy të mprehtë për detajet vizuale. Kostumi shqiptar — fustanella e bardhë (quajtur “phistan” ose “kilt” nga Spencer-i), xhaketa e lëmuar e qëndisur, armët ornamentale — zë vend të rëndësishëm në dokumentim e tij. Fustanella nuk ishte thjesht veshje: ishte kodim identitar, shenjë dalluese e shqiptarit midis popujve të tjerë.
Spencer-i vëren se xhaketa e qëndisur dhe fustanella e bardhë (“the braided jacket and white kilt”) e dallojnë luftëtarët shqiptarë sa herë që bëhen pjesë e skenës. Interesante është edhe vërejtja e tij se fustanella nuk mbanin doemos vetëm shqiptarët e krishterë, por edhe ata myslimanë — pra kostumi ishte identitar-etnik, jo religjioz, nga veriu në jug të trojeve shqiptare.
Në lidhje me muzikën dhe poezinë gojore, Spencer-i jep informacion të çmueshëm. Panduri i tij shqiptar, ndërsa udhëtonin nëpër male, “chanted the praises of Scanderbeg and other Christian warriors of that era” — duke vërtetuar kështu ekzistencën e traditës epike shqiptare, e cila mbante gjallë kujtesën historike të luftërave me osmanët pavarësisht nga konvertimi fetar. Kjo traditë epike — paralele me “piesmat” serbe, por e veçantë nga ato — ishte bartëse e identitetit kulturor shqiptar nëpër shekuj.
VIII. Vlerësimi Kritik: Kufizimet e burimit dhe vlera e tij historiografike
Çdo analizë serioze akademike e burimeve primare duhet të pranojë kufizimet e tyre. Spencer-i shkruante nga perspektiva e një britaniku të mesin të shekullit XIX, me paragjykimet racore dhe kulturore të kohës. Ai ndonjëherë klasifikonte popujt sipas skemave të thjeshtuara (Sllavë/Arnautë/Osmanlinj/Greke), duke anashkaluar kompleksitetin e identiteteve ndërmjetëse. Terminologjia e tij (“Arnout” si sinonim i “Albanian”) ishte hua nga nomenklatura osmane, jo emërvënie vetjake e popullit.
Megjithatë, pikërisht sepse Spencer-i nuk ishte ideolog nacionalist, dëshminë e tij e vlerësojmë si të paanshme. Ai nuk kishte asnjë interes për të mbrojtur çështjen shqiptare, greke apo sllave. Ai shkruante atë që shihte — dhe atë që shihte e konfirmojnë studimet historike dhe antropologjike të shekullit XX: unitetin kulturor e gjuhësor të shqiptarëve, shtrirjen e tyre territoriale nga Bosnja deri në Epir, rezistencën e tyre ndaj asimilimit, dhe sistemin e tyre shoqëror me vlera të qarta — besa, mikpritja, nderi dhe bajraktarizmi.
Dëshmi britanike për unitetin shqiptar
Leximi sistematik i veprës së Spencer-it nën prizmin e historisë kulturore shqiptare nxjerr në pah tre argumente kryesore:
E para: Shqiptarët (arnautët e Spencer-it) paraqiten si popull kulturalisht dhe gjuhësisht koherent përtej kufijve administrativë osmanë. Njëjtësia e kostumit, e muzikës epike, e kodit të mikpritjes dhe e organizimit tribal nga Bosnja deri në Epir është e dokumentuar nga dëshmitari okular, pa propagandë kombëtare.
E dyta: Territori ku Spencer-i gjen shqiptarë — duke përfshirë Maqedoninë e Sipërme, rajonin e Kosovës historike, Shqipërinë e veriut dhe jug-lindjes — konfirmon shtrirjen e identitetit kulturor shqiptar tepër përtej “Shqipërisë” të ngushtë gjeografike. Ali Pasha i Janinës, hero i Epirit, festohej po aq sa Skënderbeu i Krujës — i njëjti repertor kulturor e kapërcente kufijtë e provincave osmane.
E treta: Rezistenca e shqiptarëve ndaj integrimit osman — kulturor, administrativ dhe ushtarak — dokumentohet nga Spencer-i jo si barbarizëm, por si mbijetesë e sistemit tribal autonom. Kjo rezistencë kishte, paradoksalisht, funksion konservues kulturor: ruante gjuhën, kodin shoqëror dhe kujtesën historike.
Vepra e Edmund Spencer-it mbetet, kështu, një dokument i çmuar jo vetëm për historianin e diplomatisë osmane apo gjeografin e Ballkanit të shek. XIX, por — dhe mbi të gjitha — për çdokënd që kërkon të kuptojë se si populli shqiptar ka ruajtur identitetin e tij nëpër shekuj robërie, duke e bërë gjuhën, kulturën dhe kodin e tij shoqëror mburojën e vetme, por mjaft të fuqishme, ndaj shkatërrimit.
Sqarim:
Spencer shkruan se banorët shqiptarë të Orkupit (Orkupi ndodhej në rrugën që të çonte drejt Vranjës (Vrania) dhe prej andej mund të vazhdohej për në Fushë-Kosovë.) ishin “a colony of Arnouts, who have been settled here since the destruction of the Servian monarchy, after the battle of Cossova” — duke sugjeruar një kolonizim shqiptar pas vitit 1389.
Kjo është logjika e tij e gabuar: ngase princat shqiptarë Balsha, Muzaka etj që luftuan përkrah koalicionit të gjerë ballkanik, me ushtarët tërhoqën edhe popullin e tyre dhe u larguan pas betejës, (Sipas Sir.Noel Malcolm) Serbët erdhën dhe i “mbushën” trojet e lëna bosh.
Si shpjegohet ky keqinterpretim i Spencer më 1851? Spenser nenvizon “Rasciani si “lidhje” mes ilirëve dhe sllavëve”, kur realisht lidhjet mes këtyre dy popujve janë inekzistente kulturalisht, tradicionalisht dhe së fundmi e dime edhe genetikisht. (Këtu dokumentohen fazat e para të asimilimit dhe keqinterpretimit nga ortodoks, në sllav-ortodoks.)
Spencer ofron vërejtjen historiografike më të rëndësishme kur shkruan për Rascianin (sllav-serb lokal):
“The Rascian, although he calls himself a member of the great Servian family, yet from the similarity of his form and features to those of the Albanian, he appears to be a link between the old Illyrian Slavonian of these provinces, and the Slavonian tribes of a later period”
Ky pasazh është dinamit akademik. Spencer po thotë:
- Rasciani (sllav lokal i Kosovës/Moezie së Sipërme) fizikisht i ngjan shqiptarit
- Kjo ngjashmëri e bën atë “hallkë lidhëse” mes ilirëve të lashtë dhe sllavëve të ardhur, pra nje hybrid mes dy popujve që tashmë bashkëjetonin. Ose ndoshta Ilirë tashmë të sllavizuar.
- Pra: shqiptarët janë ilirë autoktonë të cilët ishin aty para sllavëve — dhe sllavët vendas u ndikuan fizikisht dhe kulturalisht prej tyre
Spencer, duke u mbështetur tek tradita gojore dhe vëzhgimi fizik, po konfirmon tezën e autoktonisë iliro-shqiptare të Kosovës — pikërisht tezën që Hahn, Cuno dhe gjuhëtarët e mëvonshëm do ta argumentonin metodologjikisht. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
Edmund Spencer, “Travels in European Turkey in 1850, Through Bosnia, Servia, Bulgaria, Macedonia, Thrace, Albania and Epirus” (London, 1851)
