Një dokument historik që rrëzon narrativat zyrtare të Athinës
Në faqet e revistës “Arvanon” (Άρβανον), një botim i komunitetit arvanit në Greqi, gjendet një tekst i rrallë: një dëshmi e shkruar nga vetë Theodoros Pangalos, Kreu i Shtetit grek në vitet 1925–1926, ku ai zbardh me një sinqeritet të papritur origjinën e tij shqiptare, lidhjet familjare me gjuhën shqipe dhe marrëdhëniet diplomatike të Greqisë me Shqipërinë në atë periudhë historike.
Dokumenti, i titulluar “Politika ndaj Shqipërisë” (“Η Εναντί της Αλβανίας Πολιτική”), nuk është një rrëfim i nxjerrë nga arkiva të fshehta apo i interpretuar nga historianë të ndryshëm — është fjala e drejtpërdrejtë e një njeriu që qëndroi në krye të shtetit grek.
Gjyshja që nuk dinte greqisht
Pangalos shkruan hapur:
“Që nga fëmijëria ime e hershme flisja gjuhën shqipe, sepse gjyshja ime e ndjerë, e cila më rriti, nuk dinte greqisht.”
Pohimi është i qartë dhe i padiskutueshëm: kreu i ardhshëm i shtetit grek u rrit me gjuhën shqipe si gjuhë e parë e familjes. Gjyshja e tij ishte vajza e Antonios Virvili, njërit prej personaliteteve më të shquara të Megaridës — një zonë historikisht me popullsi të konsiderueshme arvanite. Në shtëpinë e kësaj familjeje ndërroi jetë Karaiskakis, kryekomandanti i Rumelisë dhe një nga ikonat më të mëdha të Revolucionit Grek të 1821-shit.
Kjo nuk është një detaj periferik. Është konfirmimi se edhe brenda shtresave drejtuese të shtetit grek të shekullit të XX-të, shqipja ishte gjuhë shtëpie.
Konfederata që nuk u bë
Po aq domethënëse është dëshmia diplomatike që Pangalos ofron:
“Sa i përket fqinjit tonë të shenjtë ballkanik, është botërisht e njohur dhe e dëshmuar nga arkivat e Ministrisë së Punëve të Jashtme, se marrëdhëniet tona arritën deri në një konfederatë pothuajse të plotë në vitet 1925 dhe 1926.”
Pangalos e quan Shqipërinë “fqinjin tonë të shenjtë ballkanik” — formulim i pazakontë dhe i ngarkuar emocionalisht, jo gjuha e ftohtë diplomatike. Ai vetëidentifikohet si “miku më i përzemërt i Shqipërisë” që nga koha e Esat Pashës dhe Ahmet Zogut.
Kjo periudhë — 1925–1926 — është pikërisht ajo kur Pangalos ishte në pushtet, fillimisht si kryeministër e pastaj si president. Pra marrëdhëniet e afërta me Shqipërinë nuk ishin aspirata personale, por politikë shtetërore e zbatuar nga vetë ai.
“Amalgama më e mirë”
Pangalos nuk ndalet te autobiografia. Ai vazhdon me një listë të gjatë personalitetesh greke me origjinë shqiptare:
“Admirali Kountouriotis, të tre Nikolaidët (gjyshi, babai dhe nipi), i ndjeri gjeneral Kondoulis, admirali Sakellariou, heroi i nëndetëses ‘L. Katsonis’ V. Laskos dhe shumica e grekëve të tjerë të zgjedhur janë të gjithë me origjinë shqiptare.”
Dhe citon historianin e shquar grek Paparrigopulos, i cili shkruante se nga të gjitha racat që kontribuan në formimin e kombit grek, përzierja me gjakun shqiptar prodhoi “TO ARISTON AMALGAMA” — Amalgamën më të mirë.
Kjo nuk është një pikëpamje marxinaliste apo revizioniste. Është gjykimi i historianit kombëtar grek, i cituar me miratim nga vetë kreu i shtetit.
Strabo dhe lashtësia e pranisë shqiptare
Dokumenti i Pangalosit lexohet me një thellësi të shtuar kur vendoset pranë burimeve antike. Strabo, gjeografi i madh grek i shekullit I p.e.s., në Gjeografinë e tij (§ 7.7.1, Epiri) shkruan se edhe rajonet që sot konsiderohen “thellësisht greke” ishin të banuara nga popuj të tjerë:
“Thraket, Ilirët dhe Epeirotët jetojnë në anët e grekëve… dhe shumica e vendit që sot është padyshim Greqi mbahej nga barbarët — Maqedonia dhe pjesë të caktuara të Thesalisë nga Trakasit, dhe pjesët mbi Akarnani dhe Etoli nga Thesprot, Kasopait, Amfilokët, Molossit dhe Athamanasit — fise Epeirotike.”
Strabo citon edhe Hekateun e Miletit, i cili pohonte se Peloponezi para grekëve ishte i banuar nga barbarë. Kjo nuk është propagandë shqiptare — është gjeografi helenike e lashtë.
Çfarë tregon ky dokument
Artikulli i Pangalosit ka disa shtresa historike domethënëse:
E para — ai dëshmon se identiteti kombëtar dhe identiteti etnik nuk janë të njëjtë. Pangalos ishte grek si shtetas dhe si lider politik, por shqiptar si gjuhë familjare dhe si origjinë gjaku. Pra farë e fis me ata shqiptarë të lashtë dhe vendas autoktonë në Greqinë moderne.
E dyta — ai dëshmon se marrëdhëniet greko-shqiptare kanë pasur momente të bashkëpunimit të thellë, deri në projektim konfederate — fakt që narrativat zyrtare të të dyja shteteve e kanë mbuluar me heshtje.
E treta — ai konfirmon se figurat themelore të shtetit grek modern — admiralë, gjeneralë, heronj lufte — kishin rrënjë shqiptare, diçka që historiani zyrtar Paparrigopulos e kishte shkruar, por që harrohet me lehtësi në debatet bashkëkohore.
Dokumenti i Pangalosit nuk ka nevojë për koment të tepërt. Është një burim primar, i shkruar nga dora e vetë protagonistit. Ai flet për një Ballkan ku kufijtë etnikë dhe gjuhësorë nuk kanë pasë kurrë qartësinë që politika kombëtare e shekullit XX u përpoq t’u impononte.
Kur kreu i shtetit grek rritet me gjuhën shqipe, kur arkivat e Ministrisë së Jashtme greke mbajnë dokumenta të projektit konfederal me Tiranën, dhe kur historiani kombëtar grek shkruan për “amalgamën shqiptare” si kontributin më të çmuar — atëherë debatet e sotme mbi identitetin, gjuhën dhe historinë duhen zhvilluar me dokumente në dorë, jo me retorikë.
Dokumentet flasin. Pyetja është nëse jemi gati t’i dëgjojmë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimet: Theodoros Pangalos, “Η Εναντί της Αλβανίας Πολιτική”, revista Άρβανον (Arvanon); Strabo, Gjeografia, §7.7.1 (Epiri), përkthim anglisht i cituar.
