Në historiografinë ballkanike, dokumentet zyrtare janë shpesh pasqyra më e sinqertë e realiteteve gjuhësore dhe shoqërore që më vonë tentohen të zbehen ose të fshihen. Një i tillë është Aforizmi (mallkimi kishtar) i Mitropolisë së Athinës, datë 8 korrik 1837, një dokument i jashtëzakonshëm që hedh dritë mbi një fakt sot pak të njohur: Athina e shekullit XIX fliste shqip.
Ky tekst, i ruajtur dhe i botuar nga Mid’hat Frashëri (Lumo Skëndo) në revistën Diturija (Viti II, Nr. 3, janar 1927), është shkruar në alfabet grek, por gjuha e tij nuk është greqishtja. Është arbërishtja, pra shqipja e folur nga popullsia autoktone arvanitase e Athinës dhe rrethinave të saj.
Një dokument zyrtar, jo folklorik
Rëndësia e këtij materiali qëndron para së gjithash në natyrën e tij zyrtare dhe institucionale. Nuk kemi të bëjmë me një këngë popullore, një letër private apo një shënim personal, por me një akt kishtar publik, të lëshuar nga autoriteti më i lartë ortodoks lokal – Mitropolia e Athinës.
Fakti që Kisha Ortodokse e Athinës, vetëm disa vite pas krijimit të shtetit grek modern (1830), zgjedh të shpallë një mallkim në shqip, tregon qartë se kjo ishte gjuha më e kuptueshme dhe më efektive për komunitetin lokal. Pra, shqipja nuk ishte periferi gjuhësore, por mjet komunikimi administrativ dhe fetar.
Shqipja me shkronja greke: një realitet para standardizimit
Dokumenti është një shembull tipik i asaj që studiuesit e quajnë shqipja aljamiado ose shqipja e shkruar me alfabet të huaj. Para Kongresit të Manastirit (1908), shqipja shkruhej me disa alfabete: latin, arab, cirilik dhe grek.
Në rastin e Athinës, përdorimi i alfabetit grek ishte praktik dhe kulturor, pasi kleri dhe administrata njihnin greqishten, alfabeti grek ishte i vetmi mjet teknik për shkrim dhe shtyp dhe gjuha e popullsisë ishte shqipja.
Kjo nuk e bën tekstin “grek”, por përkundrazi, e bën një dëshmi të fuqishme të elasticitetit dhe mbijetesës së shqipes në kushte politike jo gjithmonë miqësore.
Skandali që nxori në dritë realitetin gjuhësor
Përmbajtja e dokumentit lidhet me një skandal moral sipas normave të kohës: një nëpunës shtetëror (upállilo), i lidhur me administratën e Otto von Armansperg, martohet me kunatën e tij, akt që Kisha e konsideronte incest.
Teksti shprehet qartë:
“pse një upállilo i Armenspérgout… rrëmbeu me dashuri motrën e gruas së tij…”
Mallkimi synonte jo vetëm personin konkret, por edhe frikësimin publik, çka shpjegon pse gjuha e zgjedhur ishte ajo që populli e kuptonte pa ndërmjetës.
Athina arvanitase: një realitet historik
Ky dokument përforcon dëshmitë e shumta historike se Athina dhe Atika kishin një popullsi të konsiderueshme arvanitase, shqipja flitej gjerësisht në jetën e përditshme dhe arvanitët ishin pjesë aktive e ndërtimit të shtetit grek modern.
Udhëtarë, diplomatë dhe studiues të shek. XVIII–XIX (si Pouqueville, Leake, Finlay) përmendin shpesh faktin se rreth Athinës flitej më shumë shqip se greqisht.
Një thesar kombëtar dhe ballkanik
Mallkimi i vitit 1837 nuk është thjesht një kuriozitet arkivor. Ai është dëshmi e vazhdimësisë së shqipes në jug të Ballkanit, provë e rolit të arvanitëve në historinë e Greqisë, shembull i bashkëjetesës së identiteteve gjuhësore dhe fetare dhe dokument i rëndësishëm për historinë e shkrimit të shqipes.
Në një kohë kur identitetet shpesh politizohen, ky tekst na kujton se gjuha shqipe ka qenë e pranishme në zemër të Athinës, e shkruar, e lexuar dhe e përdorur nga institucione zyrtare. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Mid’hat Frashëri (Lumo Skëndo), Diturija, Viti II, Nr. 3, Janar 1927
- Arkivi i Mitropolisë së Athinës, Aforizma kishtare, 1837
- Eric Hamp, Arvanitika and Albanian Dialects, studime gjuhësore
- Peter Trudgill, Dialect Contact and Language Shift in Greece
- William Martin Leake, Travels in Northern Greece, 1835
