Në fund të shekullit të XIX, kur nacionalizmi dhe kërkimi i rrënjëve etnike ishin në kulmin e tyre në Ballkan, revista “Parnassos” në Athinë publikoi një studim të hollësishëm mbi komunitetet arbëreshe në Itali. Ky dokument shërben si një dritare unike për të kuptuar sesi shihej ky “atdhe i humbur” nga perspektiva intelektuale e kohës, duke gërshetuar të dhënat historike me një analizë të thellë mbi fenë, gjuhën dhe dëshirën për rikthim.
Loja e dyfishtë me ortodokesinë, terminologjia si mjet për zhbërje identiteti: “Grek-Shqiptarët”
Autori Bamba, (Konstantinos Vambas) që në fillim të artikullit, bën një dallim të prerë terminologjik. Ai kundërshton termin “Albano-Italianë”, duke insistuar në emërtimin “Grek-Shqiptarë”. Nga një këndvështrim akademik, kjo reflekton konceptin e asaj kohe për “Hellenizmin” jo thjesht si përkatësi gjuhësore, por si një bashkësi kulturore dhe fetare (ortodokse). Sipas dokumentit, ky grup ruajti “ndjenjat thjesht “greke”-dmth ortodokse” (20), pavarësisht se gjuha e tyre amtare ishte një dialekt i arbërishtes.
Badessa: Një kështjellë e fundit e Ortodoksisë
Një nga pjesët më rrëqethëse të materialit është historia e fshatit Badessa në krahinën e Abruzzo-s. Dokumenti detajon eksodin e 47 familjeve nga Pikerna e Epirit në vitin 1744.
- Rezistenca fetare: Pas presionit të madh nga kleri latin (katolik) për të braktisur ritin e tyre, banorët e Badessa-s deklaruan se preferonin “tiraninë turke” sesa humbjen e fesë ortodokse (24).
- Ikona e Shenjtë: Ata morën me vete ikonën e Shën Marisë së Kremizovës, e cila u bë simboli i mbijetesës së tyre në tokën e huaj.
“O e bukura More”: Kënga si Arkiv Historik
Materiali i sjellë nga “Parnassos” dokumenton vargjet e famshme, shkruar ne shqip, por me alfabet “grek” që këndohen ende sot:
“Ω ε μπούκουρα Μορέα / Τσέ κούρ τ’ έ λάσε / Μέ νέκε τέ πάσχε…” (O e bukura More / Që kur të lashë / Më nuk të pashë…)
Kjo këngë nuk është thjesht një poezi, por një dokument juridik-emocional i shpërnguljeve të viteve 1461, 1468 dhe 1534. Autori thekson se edhe pse u vendosën në Pulia dhe Kalabri (si p.sh. në fshatrat Africo, Bova, Condofuri), shpirti i tyre mbeti i orientuar drejt Lindjes. Në natën e Pashkëve, arbëreshët e Sicilisë ngjiteshin në male duke kënduar himne me fytyrë nga Moreja e tyre, që sot quhet Peloponez.
Rezistenca ndaj “Latinizimit”, ndihma e shqiptarëve në clirimin e Italisë dhe lidhja me Garibaldin
Një pikë e rëndësishme akademike është trajtimi i Unitizmit. Shumë arbëreshë u detyruan të pranonin autoritetin e Papës (Uniatë) për të mbijetuar, por dokumenti argumenton se ky ishte vetëm një “maskim” i jashtëm.
- Në vitin 1860, me ardhjen e Giuseppe Garibaldit, arbëreshët shpallën hapur ortodoksinë e tyre.
- Garibaldi, në shenjë mirënjohjeje për ndihmën e tyre në çlirimin e Italisë, u garantoi lirinë e praktikimit të fesë (23).
Rikthimi në Atdhe (1875)
Artikulli mbyllet me një ngjarje bashkëkohore për autorin: përpjekjen e familjeve arbëreshe për t’u riatdhesuar në Greqi në vitin 1875.
- Nën udhëheqjen e Demetrio De-Martinis, 13 familje nga Badessa arritën në Patra pas një dekretimi të Parlamentit Grek që u jepte tokë për kultivim.
- Ky episod tregon se “nostalgjia e atdheut” nuk ishte vetëm letrare, por një forcë lëvizëse politike që zgjati mbi 400 vjet.
Por sakaq të kthyerët në Peloponez, e humbën identitetin e tyre shqiptar, për arsye të qarta politike, ndërsa te mbeturët në Itali, edhe sot e kësaj dite flasin të njëjtën shqipe mesjetare të Gjergj Kastriotit.
Dokumentet e revistës “Parnassos” na ofrojnë një dëshmi të çmuar të rezistencës kulturore. Për Arbëreshët, identiteti nuk ishte një koncept statik; ai ishte një ndërthurje midis gjuhës arbërore, besimit ortodoks dhe kujtesës historike të Moresë, si atdhe i humbur e tashme i mohuar. Siç e thotë edhe autori në faqet e fundit, këta njerëz ruajtën “thesarin e çmuar të besimit” si mjetin e vetëm për të mos u asimiluar plotësisht në mjedisin latin.
Ky studim mbetet një referencë thelbësore për çdo kërkim mbi diasporën historike shqiptare dhe dinamikat e identitetit në pellgun e Mesdheut. Me gjithë përpjekjet për makinacione në nëntekst, drita e diellin edhe këtë rradhë nuk u zu me shoshë.
Emri i plotë i autorit që në dokumente shënohet si K. X. Bamba (në greqisht: Κ. Χ. Βάμβας) është Konstantinos Ch. Vambas (ose në shqip: Konstandin Kristo Vamba).
Konstantinos Vambas (1840–1913) ishte një intelektual, pedagog dhe shkrimtar grek i njohur i shekullit të XIX. Ai ka shërbyer si mësues dhe drejtues në institucione arsimore të rëndësishme dhe ishte anëtar aktiv i Shoqatës Filologjike “Parnassos” në Athinë (nga ku rrjedhin edhe dokumentet që keni ngarkuar).
Artikulli i tij mbi “Grek-Shqiptarët” e Italisë konsiderohet një punim i rëndësishëm i kohës, pasi ai udhëtoi vetë në ato zona dhe mblodhi të dhëna të dorës së parë mbi gjendjen sociale, fetare dhe gjuhësore të arbëreshëve.
Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
