James Pettifer është ndër studiuesit më të cituar ndërkombëtarisht për Ballkanin Perëndimor, bashkëautor me Miranda Vickers i disa veprave themelore mbi çështjen shqiptare. Ai ka punuar si analist i Qendrës së Studimeve të Konfliktit pranë Akademisë së Mbrojtjes Britanike dhe është korrespondent i gjatë i gazetës The Times për rajonin. Libri i tij, bashkë me Vickersin, “The Albanian Question: Reshaping the Balkans” (I.B. Tauris, Londër, 2007), mbetet një nga analizat akademike referuese mbi dinamikat e hapura të çështjes shqiptare.
I. Dy çështje, një bllokadë e njëjtë
Marrëdhëniet shqiptaro-greke vijojnë të mbeten ndër ato pak bilaterale në Europë ku një ngërç historik i Luftës së Dytë Botërore ende nuk ka gjetur zgjidhjen e tij diplomatike. Dy çështje qëndrojnë në zemër të kësaj bllokade: e drejta e shqiptarëve çamë mbi pronat dhe kompensimin për dëbimet masive të periudhës 1943–1944; dhe narrativa greke mbi të ashtuquajturin “Vorio Epir”, që pretendon një pakicë greke të rëndësishme në jug të Shqipërisë. Sipas Pettifer dhe Vickers, këto dy çështje nuk janë simetrike, nuk janë të barasvlershme dhe nuk duhet trajtuar si të tilla — sepse njëra rrjedh nga e drejta ndërkombëtare dhe historia e dokumentuar, kurse tjetra është kryesisht konstrukt i nacionalizmit grek.
II. Çamëria: Shpërngulja e planifikuar dhe heshtja pesëdhjetëvjeçare
Autori Pettifer e identifikon origjinën e problemit çam me saktësi dhe pa ekuivoke: “problemi modern çam është në thelb krijim i së djathtës ekstreme britanike dhe greke gjatë Luftës së Dytë Botërore.” Ky konstatim, i mbështetur tani edhe nga dokumentet e desekretizuara të Foreing Office britanik, rindërton një kronologji ngjarjesh të mbuluar gjatë me heshtje zyrtare.
Në vitin 1943, lideri ushtarak monarkist grek Napoleon Zerva — i inkurajuar nga këshilltari britanik i Rezistencës greke kundër Aksit, Christopher Woodhouse — nisi veprimet për likuidimin e komuniteteve çame. Komunitetet myslimane shqiptare në zonën e Artës deri në kufi me Shqipërinë, afro 100,000 banorë, u shpërngulën me dhunë. Dokumentet britanike të kohës, siç shkruan Pettifer, “zbulojnë një botë paragjykimesh raciste dhe shoviniste në qarqet zyrtare britanike ndaj ‘myslimanëve shqiptarë'” — megjithëse shumë prej tyre, si familjet suljote, ishin dhe mbeten të krishterë ortodoksë.
Pas shpërnguljes, çamët u shpërndanë midis Turqisë, Shqipërisë dhe diasporës amerikane. Brenda Shqipërisë ata u vendosën kryesisht në Tiranë, Fier, Vlorë dhe rrethet jugore pranë Sarandës. Tirana lindore, zona rreth parlamentit dhe parkut qendror, mbeti treva e tyre kryesore urbane. Nën regjimin komunist, Enver Hoxha braktisi çamët, duke i sakrifikuar pretendimet e tyre legjitime në emër të marrëdhënieve të mira — bashkëpunuese, siç e quan Pettifer — me Greqinë.
Pas rënies së komunizmit, ecuria politike e kauzës çame qe e ngadaltë. Një shoqatë “Çamëria” u formua në Tiranë në 1990-ën, dhe qeveria Berisha ngriti një monument për çamët në Konispol në 1994-ën — por deri atëherë çështja ishte thuajse e panjohur jashtë Shqipërisë. Ndryshimi erdhi me luftën e Kosovës. Ministri i Jashtëm shqiptar Paskal Milo, në nëntor 1997, “rihapi çështjen çame të fjetur prej kohësh duke kërkuar kthimin e pronave të humbura në veriperëndim të Greqisë që i takojnë myslimanëve shqiptarë.” Kjo deklaratë, sipas autorëve, u bë pikë kthese: Greqia u detyrua të merret seriozisht me këtë problem për herë të parë pas dy brezash.
Pettifer dhe Vickers nënvizojnë një fakt të rëndësishëm juridik: sipas të drejtës ndërkombëtare, Greqia duhet të paguajë reparacione për ata që humbën pronat e tyre gjatë Luftës së Dytë Botërore. Disa analistë besojnë se kjo është arsyeja e vetme pse Greqia mban të pazgjidhur çështjen e “gjendjes së luftës” me Shqipërinë — një status teknik juridik që vazhdon de jure.
Çamët sot kanë seli qendrore në Tiranë, gazetën e tyre dhe organizatë kombëtare gjithnjë e më të konsoliduar. Shoqatat çame në Gjermani dhe SHBA kanë rigjallëzuar aktivitetin e tyre. Dëgjesat në Senatin Amerikan dhe fjalimi i Hillary Clinton-it në Kongres kanë ndërkombëtarizuar çështjen. Megjithatë, bllokada diplomtike greke vazhdon, dhe Pettifer nuk ngurron të thotë se sipas të drejtës ndërkombëtare, zgjidhja “duhet të jetë çështje rutinore e kompensimit të pronave nga Lufta e Dytë Botërore.”
III. “Vorio Epiri”: Instrument i nacionalizmit grek
Ndërkohë që çështja çame ka bazë historike dhe juridike të dokumentuar, çështja e “Vorio Epirit” — pretendimi grek për jug-lindjen e Shqipërisë — analizohet nga Pettifer si konstrukt sistematik i politikës nacionaliste greke. Argumenti grek pretendon se zona e Gjirokastrës, Sarandës dhe Himarës banohet nga një pakicë greke e konsiderueshme që kërkon mbrojtje ose bashkim me Greqinë. Ndikimi i kësaj narrative është i gjatë: Pettifer dhe Vickers e gjurmojnë atë që nga Lufta e Parë Botërore.
Autori citon drejtpërdrejt burimet e këtij tregu narrativ: publikimet si Vorio Epiri i kryqëzuar (Athinë, 1986) të Metropolit Sevastianosit të Dryinopoulsit, klerik i njohur me ekstremizmin националist. Siç shënojnë autorët, “në thelb, agjenda Vorio-Epirot ka mbetur e pandryshuar që nga fundi i Luftës së Parë Botërore dhe gjithmonë ka kërkuar t’i ‘rikuperojë’ këto zona për Greqinë.”
Kjo qëndrueshmëri e agjendës — nëntëdhjetë vjet pa ndryshim substancial — nuk mund të interpretohet si shprehje e brengave legjitime demografike. Ajo tregon, përkundrazi, qëllimësi politike. Gjatë krizës shqiptare të 1997-ës, Pettifer dokumenton se organizatat e djathta ekstreme greke “Vorio Epir” dhe shërbimet sekrete greke u akuzuan se kishin luajtur rol në shpalljen e komiteteve popullore në Sarandë — akuza që ai i analizon me kujdes por nuk e hedh poshtë plotësisht.
Mënyra se si funksionon ky mekanizëm është e qartë në terren: Kisha Ortodokse Greke, nën drejtimin e Sevastianosit — “klerik fundamentalist nationalist,” siç e karakterizon Pettifer — filloi të përdorte kishën e rindërtuar pas komunizmit si mjet propagande Vorio-Epirot. Emigrantët e djathtë nga Greqia, veçanërisht nga Korfuzi, filluan të ktheheshin në tokat e restitutuara. Fshatrat pro-Berisha dhe helleno-fobikë si Llazarati afër Gjirokastrës u bënë enklavë konfliktuale me fqinjët.
Efekti i akumuluar i kësaj strategjie ishte i dyanshëm: nga njëra anë, Greqia ushtronte presion mbi Tiranën nëpërmjet narrativës së pakicës greke; nga ana tjetër, pengonte çdo hapje sinjifikative mbi kompensimin e pronave çame. Kjo asimetri — presion grek mbi “pakicën” shqiptare nga ana greke, heshtje mbi dëmet ndaj çamëve — është shenja dalluese e politikës greke sipas Pettifer.
IV. Çmimi i ngërçit: Marrëdhëniet dypalëshe si pengesë
Pettifer e sheh çështjen çame si “ilustrim interesant të riemergjenccës së shqetësimeve legjitime të të drejtave të njeriut shqiptare në shtetet fqinje pas fundit të Luftës së Ftohtë dhe komunizmit shqiptar.” Fjala kyçe këtu është “legjitime” — por edhe “të shtypur për dekada.” Presioni i Luftës së Ftohtë dhe bashkëpunimi i Hoxhës me Athinën e kishin mbyllur kanalin diplomatik.
Çregjistrimi i çamëve nga Greqia dhe mohimi i të drejtës së kthimit janë ndër pengesat kryesore që Pettifer identifikon si faktorë stabilizimi sipas komunitetit ndërkombëtar — por në fakt, siç argumenton ai, ato janë faktori destabilizues afatgjatë. Komuniteti ndërkombëtar “ka interes të fortë të ushtrojë presion ndaj Greqisë për të hapur negociatat për të zgjidhur çfarë duhet të jetë çështje rutinore e kompensimit të pronave.”
Ndërkaq, çështja çame u bë një nga faktorët në rënien e qeverisë socialiste të Nano-s në 2005-ën — shenjë se brenda politikës shqiptare, Çamëria nuk është çështje periferike, por ka peshë elektorale dhe emocionale.
V. Konkluzione: Asimetria e dy çështjeve dhe rruga përpara
Analiza e Pettifer nuk lë vend për relativizim: dy çështjet nuk janë simetrike.
Çamëria ka bazë historike të dokumentuar (shpërngulje masive e planifikuar), bazë juridike ndërkombëtare (të drejtë pronësie dhe kompensimi), dhe mbështetje institucionale gjithnjë e më të gjerë — nga Senati Amerikan te organizatat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.
“Vorio Epiri” është narrativë politike e ndërtuar dhe e mirëmbajtur nga qarqet nacionaliste greke dhe Kisha Ortodokse Greke, me agjendë të pandryshuar që nga Lufta e Parë Botërore, e shërbyer si mjet presioni diplomatik dhe si pengesë ndaj kompensimit çam.
Për Pettifer, rruga përpara është e qartë: komunitetit ndërkombëtar — dhe veçanërisht Bashkimit Europian, në kuadrin e aspiratave të Shqipërisë dhe Greqisë si anëtare ose kandidate — i takon të ushtrojë presion real ndaj Athinës për të hapur negociatat. Jo si çështje sigurie rajonale, jo si çështje minoritetesh reciproke, por si çfarë është realisht: “çështje rutinore e kompensimit të pronave nga Lufta e Dytë Botërore” — e vonuar me dhjetëra vjet nga llogaritja politike e Athinës. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca
Vickers, Miranda dhe James Pettifer (red.), The Albanian Question: Reshaping the Balkans, I.B. Tauris, Londër, 2007
