Historia e popullit shqiptar, është përbaltur, anatemuar më tej zhvatur, tjetersuar dhe përvetesuar, aq sa sot lexues të thjeshtë, kur mësojne për veprat e personaliteteve shqiptare me peshë në historiografinë ballkanase ose europiane, menjëherë reagojnë, duke thënë cfarë ka bërë për atdheun?! Historia e popullit shqiptar, studiohet në bazë të së vërtetës, përtej kufive, dogmave politike, regjimeve, pëlqimeve ose mospëlqimeve tona. Në historine e popullit shqiptar pak tema janë shoqëruar me aq shumë debate, tensione dhe manipulime sistematike sa çështja e Epirit. Ky artikull, i bazuar në dëshmitë gjeografike dhe historiografike të shekullit të 19-të, synon të analizojë të vërtetat e fshehura pas termit “Epir i Veriut” dhe të nxjerrë në pah faktet demografike që shpesh janë mbuluar nga pluhuri i shovinizmit politik. Duke u mbështetur në veprën e Nikolaos Lorentis të vitit 1838 dhe burimeve të tjera gjeografike të kohës, ky punim ofron një vështrim shterues mbi realitetin etnik të Shqipërisë së Poshtme dhe abuzimet me narrativën historike.
Konteksti i vitit 1838 është vendimtar. Ishte një kohë kur identitetet kombëtare po formësoheshin dhe kur institucionet fetare e politike punonin me zell për të krijuar harta të reja influencash. Dokumenti në fjalë e cilëson “Epirin e Veriut” si një prej mashtrimeve më të mëdha historike të shtetit grek, i kryer në bashkëpunim të ngushtë me Patriarkanën Ekumenike. Kjo aleancë mes politikës dhe fesë synonte të tjetërsonte identitetin e popullatës ortodokse shqiptare, duke i klasifikuar ata arbitrarisht si “grekë” mbi baza thjesht fetare, një proces që ka lënë gjurmë të thella në keqinterpretimet historiografike që vazhdojnë edhe sot.
Dëshmia e Nikolaos Lorentis (1838)
Një nga pikat më interesante të këtij studimi është referenca ndaj autorit grek Nikolaos Lorentis. Gjeografia e tij, e botuar në vitin 1838, shërben si një dëshmi ironike kundër vetë narrativave shoviniste që do të pasonin më vonë. Lorentis, pavarësisht animit të tij të pritshëm, nuk mund të injoronte realitetin në terren: Epiri, apo siç e quanin shumë gjeografë europianë të kohës, “Shqipëria e Poshtme”, ishte e banuar masivisht nga shqiptarët.
Sipas Lorentis, qytetet kryesore të Epirit nuk ishin enklava helene, por qendra të vlimit shqiptar. Delvina përshkruhet si një qytet i fortifikuar i Himariotëve, me një popullsi prej 8,000 deri në 9,000 banorësh që ishin pothuajse tërësisht shqiptarë. Një fakt domethënës që autori vëren është neglizhenca e qëllimshme e historiografëve të mëvonshëm për të përmendur këtë realitet demografik, duke u fokusuar vetëm në mbetjet e vogla të popullatave të tjera për të justifikuar pretendimet territoriale.
Më tej, Paramithia përshkruhet si metropoli i Çamëve shqiptarë, me 3,000 banorë. Ky specifikim është i rëndësishëm sepse vërteton se Çamëria ishte një njësi etno-gjeografike e mirëpërcaktuar dhe e njohur ndërkombëtarisht si pjesë e trungut shqiptar përpara se politikat e spastrimit dhe tjetërsimit të merrnin hov. Delvinaki, i ndodhur thellë në Epir, cilësohet si i banuar nga shqiptarë ortodoksë – një tjetër provë që rrëzon ekuacionin “Ortodoks = Grek”, mbi të cilin u ndërtua i gjithë mashtrimi i “Epirit të Veriut”.
Gjirokastra dhe Himara: Analiza e një tjetërsimi
Rasti i Gjirokastrës është mbase më drastiku në dokumentimin e Lorentis. Sipas tij, në vitin 1838, Gjirokastra ishte një qytet i fortifikuar i banuar nga 10,000 shqiptarë dhe vetëm 800 grekë. Raporti 12 me 1 tregon qartë karakterin etnik të qytetit. Më interesant është fakti se autori i identifikon gjirokastritët me himariotët dhe specifikon se ata i përkasin fisit të Liapëve – Lebërve. Kjo lidhje krahinore dëshmon për një unitet etnik që shtrihej nga bregdeti i Himarës deri në brendësi të luginës së Drinos.
Himara vetë përshkruhet si një zonë ku qendra banore përbëhej nga 300 familje shqiptare ortodokse. Emri “Himarë” në atë kohë i referohej një zone më të gjerë dhe fshatrave përreth, të cilët ashtu si edhe Suli, ishin të populluar ekskluzivisht nga shqiptarët. Lorentis vëren se edhe kur flitet për “grekë” në këto zona, autori shpesh ka parasysh Vllehët (të cilët ai i klasifikon si Dako-Romunë), por për qëllime politike të regjistrimit, ata përfshiheshin nën ombrellën “greke”. Ky është thelbi i abuzimit historiografik: përdorimi i fesë dhe i grupeve të vogla minoritare për të mbuluar një shumicë dërrmuese shqiptare.
Filati dhe rrethinat e tij paraqiten me një popullsi prej 8,000 deri në 11,000 shqiptarësh, të klasifikuar si Toskë. Dokumenti thekson se ky popull kishte moral luftarak, ishte atletik, adhurues i muzikës dhe valles, duke ruajtur traditat që buronin nga rrënjët e lashta Ilire. Kjo lidhje me Ilirët nuk bëhet vetëm nga autorët shqiptarë, por pranohet edhe nga gjeografët si Lorentis, duke i dhënë shqiptarëve legjitimitetin e autoktonisë në këto troje.
Fiset Shqiptare dhe koncepti i Shqipërisë së Poshtme
Një pjesë e rëndësishme e materialit merret me ndarjen administrative dhe fisnore. Epiri cilësohet si sinonim i “Shqipërisë së Poshtme” ose “Shqipërisë së Jugut”. Pas kohës së Ali Pashë Tepelenës, ky rajon formonte dy sanxhakë të mëhenj: Janinën dhe Delvinën. Është e rëndësishme të theksohet se për shumicën e gjeografëve europianë të asaj kohe, i gjithë ky territor quhej thjesht SHQIPËRI.
Lorentis liston me saktësi fiset shqiptare që dominonin rajonin: Liapët, Çamët, Suliotët dhe Parginët. Përfshirja e Suliotëve dhe Parginëve si fise shqiptare është një goditje e fortë për historiografinë zyrtare greke, e cila ka tentuar me dekada t’i përvetësojë këta heronj si pjesë të etnisë greke. Lorentis është i qartë: Arvanitët, Skipetaros (Shqiptarët) dhe Arnaoutët janë i njëjti popull, me të njëjtën origjinë dhe zakone, pavarësisht nëse jetonin në Suli, Pargë apo brenda kufijve të sotëm të Shqipërisë.
Më tej, përshkrimi i territorit shqiptar sipas Lorentis nuk kufizohet vetëm në Jug. Autorin nuk heziton ta shtrijë Shqipërinë gjer në Podgoricë të Malit të Zi, duke e cilësuar si një qytet të pastër shqiptar në atë kohë, ashtu si edhe Ulqinin. Ky vështrim “shqiptaro-centrik” nga një autor i shkollës greke të gjeografisë tregon se realiteti etnik ishte aq i fuqishëm sa nuk mund të tjetërsohej dot plotësisht as me shkrim, të paktën jo në fillimet e shekullit të 19-të.
Ndërhyrjet politike dhe mashtrimi i Gekarisë
Një tjetër aspekt që trajtohet në dokument është ndarja e Shqipërisë në gjashtë Sanxhakë: Shkodra (Shqipëria e Veriut), Vlora (Shqipëria e Jugut), Ohri (Shkupi), Prishtina (Kosova), Dukagjini (Shqipëria Veriore) dhe Elbasani (Shqipëria Qendrore). Ky përshkrim ofron një pamje të plotë të asaj që quhej “Gekaria” (Gegëria) dhe Toskëria, duke treguar se shteti shqiptar, ndonëse jo formalisht i pavarur, ekzistonte si një tërësi etnike dhe gjeografike kompakte.
Mashtrimi historiografik grek ka punuar në dy drejtime: së pari, duke e shkëputur Epirin nga pjesa tjetër e Shqipërisë përmes termit “Epir i Veriut”, dhe së dyti, duke u përpjekur të helenizojë çdo element ortodoks brenda kësaj hapësire. Lorentis, megjithëse punon nën petkun e gjeografisë greke, pranon se në shumë raste e përdor termin “grek” për Vllehët, të cilët vetë i klasifikon si Dako-Romunë. Kjo dëshmon se statistikat e asaj kohe ishin të “infektuara” nga nevoja politike për të zmadhuar praninë helene në kurriz të shqiptarëve dhe vllehëve.
Liqeni i Ohrit, Shkupi, Tetova, Dibra e Madhe dhe e Vogël – të gjitha këto regjistrohen nga Lorentis si qytete dhe zona shqiptare. Ai lavdëron shpirtin luftarak të Mirditasve, të cilët i bashkon në një histori me Skënderbeun (Kastriotin), duke treguar se kontinuiteti historik i shqiptarëve ishte i qartë për çdo vëzhgues objektiv të kohës. Shkodra cilësohet si metropoli i Ulqinit dhe Podgoricës, duke mbyllur kështu rrethin e një Shqipërie etnike që shtrihej nga kufiri me Malin e Zi e Kosovën deri në skajet e Çamërisë.
Nevoja për Historiografi objektive
Si përfundim, analiza e materialit të Nikolaos Lorentis dhe burimeve të shekullit të 19-të na tregon se “Epiri i Veriut” “Vorio Epiri” është një konstrukt fiktiv, i krijuar për të ushqyer ambiciet ekspansioniste të Megali Idesë. Faktet demografike janë kokëforta: Gjirokastra, Delvina, Himara, Suli dhe Janina ishin qendra ku shpirti dhe gjuha shqipe dominonin, pavarësisht përkatësisë fetare.
Abuzimet shoviniste me historiografinë kanë pasur si qëllim të fshijnë nga kujtesa kolektive ekzistencën e “Shqipërisë së Poshtme”. Megjithatë, dëshmitë si ato të vitit 1838 shërbejnë si një fener ndriçues për të gjithë studiuesit që kërkojnë të vërtetën përtej propagandës. Është detyrë e brezit të ri të historianëve që t’i rikthehen këtyre burimeve parësore dhe të mbrojnë integritetin e narrativës historike shqiptare, duke e vendosur Epirin aty ku i takon: në djepin e lashtësisë dhe etnisë shqiptare.
“Meleteiste ten historian tes Arvanitias kai aisthantheite uperephaneia gia ten katagoge mas!”
(Studioni historinë e Arbanit dhe ndjehuni krenarë për origjinën tonë!) Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Etiketa: epiri i veriutepirithistoriamanipulimiNikolaos Lorentisshqiperise
