Vështrim historik mbi periudhat që i detyruan shqiptarët të linin trojet e tyre, nga pushtimet dhe spastrimet etnike deri te emigracioni ekonomik modern
Historia e shqiptarëve është, në një masë të madhe, edhe historia e shpërnguljeve të tyre. Pak kombe në Ballkan kanë përjetuar një cikël kaq të gjatë eksodesh, dëbimesh, migracionesh të detyruara dhe largimesh ekonomike sa shqiptarët. Nga valët arbëreshe pas vdekjes së Gjergj Kastrioti Skënderbeu, te spastrimet etnike të shekullit XX, nga izolimi komunist te eksodet dramatike të viteve ’90, shqiptarët kanë qenë vazhdimisht në lëvizje, shpesh jo si zgjedhje e lirë, por si pasojë e mbijetesës historike.
Në çdo periudhë, emigrimi shqiptar ka marrë forma të ndryshme: herë si arratisje nga pushtimi osman, herë si ikje nga represioni nacionalist ballkanik, herë si largim nga diktatura komuniste, e herë si kërkim i një jete më dinjitoze në Perëndim. Kjo histori ka krijuar një nga diasporat më të mëdha në raport me popullsinë e vendit amë, duke shpërndarë shqiptarët në të gjitha kontinentet.
Arbërorët e parë të mërgimit: largimet pas shekullit XV
Eksodi i parë masiv shqiptar lidhet me periudhën pas vdekjes së Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe rënies së rezistencës arbërore kundër Perandorisë Osmane. Në fundin e shekullit XV dhe gjatë shekujve pasues, mijëra familje arbërore nga Shkodra e deri ne More (Peloponezi i sotëm) u larguan drejt Italisë jugore, kryesisht në Kalabri, Sicili, Pulja dhe Abruzzo.
Këta emigrantë, të njohur sot si arbëreshë, krijuan komunitete që ruajtën për shekuj me radhë gjuhën, zakonet, veshjet tradicionale dhe ritin fetar ortodoks-bizantin, por nen administrimin e papatit. Kjo per arsye se shperngulja e atyre viteve koicidon me nje periudhe paqesore mes dy kishave, asaj ortodokse dhe asaj katolike. Në shumë fshatra arbëreshe, edhe sot flitet një variant arkaik i shqipes, që përfaqëson një dëshmi të gjallë të identitetit historik shqiptar.
Këto lëvizje nuk ishin vetëm ekonomike. Ato ishin një arratisje kolektive nga pushtimi, islamizimi i detyruar në disa zona dhe shkatërrimi i strukturës politike të Arbërisë mesjetare. Pikërisht në këto koloni shqiptare të Italisë do të ruheshin shumë elementë të identitetit kombëtar që më vonë do të ndikonin edhe në Rilindjen Kombëtare Shqiptare.
Copëtimi i trojeve shqiptare dhe fillimi i spastrimeve etnike
Një nga momentet më dramatike në historinë moderne shqiptare ishte viti 1913, kur Konferenca e Ambasadorëve në Londër vendosi kufijtë e shtetit shqiptar, duke lënë jashtë tij territore të mëdha me shumicë shqiptare.
Kosova, Çamëria, pjesë të Maqedonisë Perëndimore dhe troje të tjera shqiptare mbetën nën administrimin e shteteve fqinje. Për shqiptarët e këtyre zonave nisi një periudhë e gjatë represioni, kolonizimi dhe spastrimesh etnike.
Në Kosovë, gjatë periudhës së Mbretërisë Jugosllave dhe më vonë në kohën e Josip Broz Tito, shumë shqiptarë u detyruan të largoheshin drejt Turqisë, në bazë të marrëveshjeve jugosllavo-turke. Qindra mijëra shqiptarë nga Kosova dhe Maqedonia u vendosën në Anadoll, shpesh në zona të varfra dhe periferike.
Ndërkohë, në jug, shqiptarët e Çamërisë përjetuan një nga spastrimet më të mëdha etnike të shekullit XX në Ballkan. Pas përfundimit të Luftes se Dytë Botërore, mijëra çamë myslimanë u dëbuan nga trojet e tyre në Greqinë veriore, duke u detyruar të kalonin në Shqipëri në kushte dramatike.
Diaspora shqiptare në Turqi, Greqi dhe Ballkan
Shpërnguljet e vazhdueshme krijuan koloni të mëdha shqiptare në shumë vende. Turqia u bë një nga qendrat më të mëdha të diasporës shqiptare. Atje u vendosën shqiptarë nga Kosova, Maqedonia, Sanxhaku dhe Shqipëria, të cilët me kalimin e kohës u integruan në shoqërinë turke, por ruajtën në shumë raste kujtesën e origjinës së tyre.
Në Greqi, komunitetet arvanitase përfaqësojnë një shtresë historike të hershme shqiptare. Nje pjese e arvanitasve u vendosën në shumë zona të Greqisë së jugut që në Mesjetë, nje pjese tjeter jane vendas autoktone qe për shekuj ruajtën gjuhën arbërore. Megjithatë, proceset intensive të asimilimit dhe mungesa e njohjes zyrtare e dobësuan ndjeshëm identitetin gjuhësor të tyre.
Edhe në Bullgari, Rumani, Ukrainë, Egjipt dhe Siri u krijuan komunitete shqiptare. Disa prej tyre, si kolonitë shqiptare në Ukrainë, ruajtën gjuhën për më shumë se dy shekuj.
Emigracioni politik gjatë komunizmit
Me ardhjen në pushtet të regjimit komunist të Enver Hoxhës në vitin 1944, Shqipëria u kthye në një nga vendet më të izoluara në botë. Kufijtë u mbyllën hermetikisht dhe emigracioni u ndalua pothuajse plotësisht.
Në këtë periudhë, largimi nga Shqipëria konsiderohej tradhti ndaj atdheut. Qindra shqiptarë u vranë gjatë tentativave për arratisje. Të tjerë u burgosën ose internuan bashkë me familjet e tyre.
Megjithatë, shumë kundërshtarë politikë, intelektualë dhe nacionalistë arritën të largoheshin drejt SHBA-së, Italisë, Austrisë dhe vendeve të tjera perëndimore, ku krijuan organizata politike dhe komunitete aktive antikomuniste.
Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, diaspora shqiptare u organizua rreth Federata Panshqiptare Vatra, themeluar nga figura si Fan Stilian Noli dhe Faik Konica. Këto organizata luajtën rol të rëndësishëm në mbrojtjen e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare.
2 Korriku 1990: shembja morale e diktaturës
Një nga momentet më simbolike të historisë moderne shqiptare ishte 2 korriku 1990, kur mijëra qytetarë hynë në ambasadat e huaja në Tiranë.
Ky akt përfaqësoi revoltën kolektive kundër izolimit komunist. Për herë të parë pas dekadash, shqiptarët po kërkonin publikisht largimin drejt Perëndimit. Mijëra persona u larguan drejt Gjermanisë, Italisë, Francës dhe vendeve të tjera evropiane.
Pak muaj më vonë, në mars të vitit 1991, ndodhi eksodi i famshëm me anije drejt Italisë. Pamjet e mijëra shqiptarëve të mbipopulluar në anije si “Vlora” tronditën opinionin publik evropian dhe u kthyen në simbolin e rrëzimit të izolimit shqiptar.
Vitet ’90: emigracioni masiv drejt Italisë dhe Greqisë
Rënia e komunizmit nuk solli menjëherë stabilitet ekonomik. Përkundrazi, Shqipëria u përball me varfëri të thellë, papunësi dhe krizë sociale. Kjo situatë nxiti emigracionin më të madh në historinë moderne shqiptare.
Italia dhe Greqia u kthyen në destinacionet kryesore për shkak të afërsisë gjeografike dhe mundësive ekonomike. Në shumë raste, emigrantët shqiptarë kalonin kufijtë ilegalisht, duke punuar në ndërtim, bujqësi dhe sektorë të tjerë fizikisht të rëndë.
Në Greqi, shqiptarët u bënë një faktor i rëndësishëm ekonomik, sidomos në ndërtim dhe bujqësi. Në Itali, ata krijuan komunitete të fuqishme në qytete si Bari, Milano, Torino dhe Roma.
Megjithëse emigrantët shqiptarë shpesh u përballën me paragjykime dhe diskriminim, me kalimin e kohës ata u integruan gradualisht në shoqëritë pritëse dhe krijuan një klasë të mesme të qëndrueshme.
Kriza e vitit 1997 dhe vala e re e largimeve
Shembja e firmave piramidale në vitin 1997 shkaktoi një katastrofë ekonomike dhe sociale. Shqipëria ra në kaos, depot ushtarake u plaçkitën dhe vendi u përfshi nga dhuna.
Për mijëra familje shqiptare, emigrimi u bë e vetmja rrugë shpëtimi. Shumë humbën kursimet, bizneset dhe shtëpitë e tyre. Një valë e re emigrimi drejt Italisë, Greqisë dhe vendeve të tjera evropiane përfshiu vendin.
Kjo periudhë la pasoja të thella psikologjike dhe ekonomike, shumë prej të cilave vazhdojnë të ndihen edhe sot.
Shqiptarët në botë: një diasporë globale
Sot shqiptarët gjenden pothuajse në çdo kontinent. Komunitete të mëdha shqiptare ekzistojnë në:
- Shtetet e Bashkuara të Amerikës
- Kanada
- Gjermani
- Zvicër
- Itali
- Greqi
- Mbretëria e Bashkuar
- Turqi
- Australi
- Argjentinë
Në shumë raste, diaspora shqiptare ka luajtur rol të rëndësishëm në ekonominë shqiptare përmes remitancave, investimeve dhe mbështetjes politike ndërkombëtare.
Por emigracioni ka sjellë edhe pasoja të rënda: plakjen demografike, largimin e trurit intelektual dhe boshatisjen e zonave rurale.
Emigracioni si dramë dhe si mbijetesë kombëtare
Historia e emigrimit shqiptar nuk mund të shihet vetëm si histori ekonomike. Ajo është histori e mbijetesës së një kombi në një rajon të trazuar, histori e rezistencës ndaj pushtimeve, diktaturave, spastrimeve etnike dhe krizave të vazhdueshme politike.
Në shumë raste shqiptarët nuk u larguan sepse donin të braktisnin atdheun, por sepse rrethanat historike ua imponuan këtë zgjedhje. Nga arbëreshët e Italisë te emigrantët e viteve ’90, nga refugjatët e Kosovës te komunitetet shqiptare në Amerikë, diaspora shqiptare mbetet një vazhdim i historisë së kombit përtej kufijve të Shqipërisë.
Në fund, eksodet shqiptare janë një dëshmi e dhimbshme, por edhe e jashtëzakonshme e aftësisë së shqiptarëve për të mbijetuar, për t’u përshtatur dhe për të ruajtur identitetin e tyre, pavarësisht largësisë nga trojet amtare. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
