L. Gërveshi
Ishin vërtet trembëdhjete, ashtu si thotë kënga?
Në fakt ata kryenin aksione të ndryshme e sipas rastit çeta mund të arrinte edhe më shumë, nga tridhjetë në pesëdhjetë veta.
Quheshin bilbilenj nga emrat e komandantëve, Bilbil Shakua e Bilbil Resuli. Ishin kryesisht të rinj të fshatrave Nivice, Rexhin, Gusmar, Progonat, Lekdush e nga zona të tjera të Laberise. Bilbil Shakua ishte rritur jetim, djalë i vetëm. Kishte marrë pjesë në luftrat e Kurveleshit nën udhëheqjen e Tafil Buzit e të Zenel Gjolekës. Ishte i kërkuar nga turqit si hajdut e kryengritës. Kjo e detyronte të fshihej maleve nëpër stanet e çobenjve sa në Kurvelesh, Mal të Gjerë e Çajup.
Odrije gryk’e Çajupit
jatak i Birbil hajdutit.
Në pergjithësi u zinin pritë karvanëve të turqve me sulme të befasishme duke rrëmbyer mallin. Në vëmendje të tyre ishin dhe agallarët e bejlerët, e për ketë ishin kthyer në të kërkuar të veçantë. Disa herë turqit kishin kërkuar t’a zinin Bilbilin gjallë a vdekur, por ky kishte mundur të çante rrethimin e të merrte arratinë. E kishin rrethuar edhe në shtëpinë e tij. Në një nga kenget më të bukura shikojme nënën që e lajmëron e kaçakun që i përgjigjet moskokëçarës:
Lëri nënë mos i nga
se do shkoj nëpër ta
do t’i pres si lakëra
Kurse në një rrethim tjetër i bënin thirrje që të dorëzohej por Bilbili përgjigjej mospërfilles duke luftuar e duke çarë rrethimin.
O Bilbil kur t’a rrethosnë
hidhi armet se t’u sosnë.
– Se hedh Bilbili maxharë
e kam fituar me pallë
në Voshtinë kur vura zjarrë.
Duke luftuar kundër taksambledhësve, postave turke e karvanëve i detyronin turqit t’i rrinin larg Kurveleshit. Sanxhakbeu i Janinës ushtronte presion mbi ushtrinë turke që të eliminoheshin këto çeta kaçakesh që ishin përhapur në gjithë Jugun. Kjo luftë epike kishte brenda edhe tradhëtinë që u bëhej këtyre kaçakëve, gje që do të sillte edhe eliminimin e tyre në fund të viteve ’60 të shekullit të XIX. Por sot mund të themi që me shtypjen e levizjes së kaçakeve do të fillonte periudha e Rilindjes Kombëtare.
Kur ata luftonin Naimi ishte akoma femije e Naum Veqilharxhi kishte vdekur, ndërsa Thimi Mitko po fillonte mbledhjen e folklorit. Ishte pra një periudhë fermentimi në Shqipëri.
Nëse jeta e Bilbilenjve ishte legjendare, vdekja kap maja të pabesueshme. Ishin arrestuar në një dimer të eger me borë, duke u dorëzuar në kembim të furnizimit të familjeve të tyre me buke.
Shkurti ua prishi takeme
u kish hedhur borë të rëndë.
Uria arrin atë që nuk arrijnë armët. Në Janinë i çojnë të lidhur e dënohen me vdekje. Në momentin e vdekjes i kërkojnë Bilbilit dëshirën e fundit. Bilbili donte të dridhte një cigar për ta vënë në buzë.
Ngrehu Bilbil hidh litarë,
Dale bej të dredh cigarë,
Gjatë varjes ngaqë mungon oksigjeni, të varurit përpiqen të hapin gojën e të nxjerrin gjuhën jashtë duke u shpërfytyruar. Nëse shtrëngon diçka në dhëmbë gjuha nuk del jashtë, dhe është kjo arsyeja për të cilën Bilbili kërkon cigare.
Se s’jam çanaku me dhallë ,
Po jam Bilbili me pallë.
Ndërsa ushtarët i shtynin drejt litarit në forme sfide Bilbili u thotë që mund të shkoje vetë pa u shtyrë sikurse një çanak me dhalle. Kënga e plotë tregon kështu:
Tre- trembedhjetë Bilbilenjtë
vanë Bilbilenjtë vanë1
një-një nga një të trembedhjetë
va-vanë në litarë vetë
– Ngre-ngrehu Bilbil hidh litarë
– Da-dale bej të dredh cigarë
se-se s’jam çanaku me dhalle
po-po jam Bilbili me palle.
1-përseritët pas çdo vargu
