Në mesin e debateve të nxehta të shekullit XIX mbi origjinën e popullsive ballkanike, një zë i fuqishëm dhe i dokumentuar mirë nga brendësia e botës akademike helene u ngrit për të sfiduar teoritë e vendosura. Konstantinos Sathas, historiani i palodhur i arkivave bizantine, hodhi poshtë tezat e Jakob Philipp Fallmerayer dhe Johann Georg von Hahn, duke argumentuar se prania shqiptare në Greqi nuk ishte një “aksident” demografik i shekujve XIII-XIV, por një realitet shumë më i lashtë dhe i rrënjosur.
1. Përtej Fallmerayer-it: Një sfidë ndaj historiografisë gjermane
Për dekada, teza e Fallmerayer-it mbi “zhdukjen e gjakut helen” dhe zëvendësimin e tij nga “dyndjet sllave dhe shqiptare” të vona, kishte dominuar debatin europian. Hahn, babai i albanologjisë, ndonëse e njohu vjetërsinë e shqiptarëve, përsëri i vendosi migrimet e mëdha drejt jugut në një kornizë kohore mesjetare (shek. XIV).
Sathas, duke u bazuar në dokumente të panjohura deri atëherë, shkruan me bindje:
“Në Greqi, shqiptarët janë hedhur shumë më parë se ç’pandeh Fallmerayer-i dhe Hahn-i me shokë. Prania e tyre nuk fillon me shpërbërjen e Despotatit të Epirit, por është një konstante që daton që në periudhën e hershme Bizantine.”
2. Dëshmia e “Kronikës së Galaxidit”
Një nga pikat më të forta të argumentit të Sathas është referenca ndaj “Kronikës së Galaxidit”. Sipas këtij dokumenti, elementi shqiptar shfaqet në territorin grek, veçanërisht në Greqinë Qendrore dhe Peloponez, rreth fundit të shekullit X dhe fillimit të shekullit XI. Kjo lëvizje nuk ishte një “pushtim”, por një shtrirje natyrore e popullsisë iliro-shqiptare që banonte në kufijtë e perandorisë.
Sathas argumenton se shqiptarët (ose Arvanitët) ishin të pranishëm si forcë vitale ushtarake që në kohën e perandorëve të fuqishëm të dinastisë Maqedonase, duke shërbyer si “Stradiotë” dhe roje të kufijve, shumë kohë përpara se krerët si Gjin Bua Spata të themelonin zotërimet e tyre.
3. Shqiptarët si shtyllë e ushtrisë bizantine
Në figurat dhe tekstet e shfrytëzuara, vërehet se Sathas e sheh elementin shqiptar jo si një trup të huaj, por si një komponent thelbësor të vetë strukturës bizantine. Ai vëren se në shumë krahina si Atika, Beotia dhe Peloponezi, shqiptarët nuk erdhën si emigrantë të varfër, por u vendosën me dekret perandorak për të ripopulluar zonat e braktisura dhe për të forcuar mbrojtjen ushtarake.
Sathas thekson:
- Toponimia: Shumë emra vendesh në zemër të Greqisë, të cilat Fallmerayer i cilësonte si sllave, Sathas i ribashkon me rrënjët e tyre shqipe/ilire.
- Vazhdimësia: Ai argumenton se shqiptarët janë pasardhësit e drejtpërdrejtë të popullsisë së lashtë që kishte mbijetuar në zonat malore të Epirit dhe Ilirisë, e cila thjesht u “rizbulua” nga historiografia kur nisi të zbriste në fusha.
4. Arvanitët dhe identiteti “Arvanit”
Sipas studimeve të Sathas, termi “Arvanit” në dokumentet bizantine shpesh përdorej si sinonim i luftëtarit besnik dhe të pamposhtur. Ai hedh poshtë idenë se shqiptarët “u greqizuan” me dhunë, duke thënë se ata ishin pjesë integrale e jetës politike dhe ushtarake të perandorisë, duke ruajtur gjuhën dhe dokeve e tyre, të cilat Sathas i quan “fosile të gjalla të lashtësisë pellazgo-ilire”.
Vepra e Konstantinos Sathas është një gur themeli për të kuptuar se historia e Ballkanit nuk mund të ndahet në vija të prera etnike moderne. Duke provuar se shqiptarët ishin në Greqi shumë më herët se shekulli XIV, ai jo vetëm që korrigjon Fallmerayer-in, por i jep shqiptarëve rolin e tyre të merituar si një nga popujt formues të historisë mesjetare greke dhe bizantine.
Ky shkrim na fton të rilexojmë dokumentet jo me syrin e nacionalizmave të shekullit XIX, por me dritën e fakteve arkivore që Sathas i nxori nga pluhuri i harrimit, duke vërtetuar se shqiptarët janë bashkë-pronarë të historisë së këtij rajoni. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat:
- Sathas, K. N., “Documents inédits relatifs à l’histoire de la Grèce au moyen âge”.
- Sathas, K. N., “Kronika e Galaxidit” (Botim dhe analizë).
- Krahasime kritike me tezat e Fallmerayer (1830) dhe Hahn (1854).
