Arvanitasit dhe çmimi i shtetformimit grek
Historia e krijimit të shtetit modern grek në shekullin XIX është rrëfyer për dekada si një triumf i pastër i nacionalizmit helen, i rilindjes së Greqisë antike dhe i “zgjimit kombëtar” grek. Megjithatë, një lexim më i kujdesshëm i dokumenteve diplomatike, burimeve ruse, arkivave europiane dhe studimeve bashkëkohore historike zbulon një realitet shumë më kompleks: shteti i ri grek nuk u ndërtua vetëm mbi identitetin helen, por mbi një mozaik popullsish ortodokse ku shqiptarët/arvanitasit luajtën rol vendimtar – ushtarak, politik dhe demografik – ndërsa më vonë u përballën me një proces të gjatë fshirjeje identitare dhe homogjenizimi kombëtar.
Dokumenti i historianit Lucien J. Frary, “Russia and the Making of Modern Greek Identity, 1821–1844”, nxjerr në pah se vetë identiteti modern grek nuk ishte një vazhdim linear i antikitetit helen, por një konstrukt i ri politik dhe fetar, i ndërtuar në kontekstin e revolucionit, ndërhyrjes së Fuqive të Mëdha dhe ndikimit rus në Ballkan.
Në këtë proces, shqiptarët ortodoksë të jugut – arvanitasit – u shndërruan gradualisht nga shtyllë themelore e revolucionit në një komunitet që duhej të asimilohej, heshtur ose “helenizuar” për t’i shërbyer narrativës së re shtetërore.
Revolucioni grek: një kryengritje shumëetnike, jo thjesht “greke”
Një nga deformimet më të mëdha historike të shekujve XIX–XX ishte paraqitja e revolucionit të vitit 1821 si një lëvizje ekskluzivisht etnike greke. Në realitet, siç del nga studimi i Frary-t, kryengritja nisi si një reagim kompleks ndaj krizës osmane, taksave, pasigurisë dhe konflikteve fetare e politike në Ballkan.
Historiani thekson se revolta nuk mund të kuptohet vetëm si “zgjim kombëtar”, por si produkt i:
- krizës së Perandorisë Osmane,
- përplasjes së elitave lokale,
- ndërhyrjes ruse,
- identitetit ortodoks,
- dhe propagandës revolucionare.
Në terren, shumë nga figurat më të rëndësishme të revolucionit nuk ishin greqishtfolës të pastër. Një pjesë e madhe e komandantëve kryesorë ishin arvanitas:
- Markos Botsaris
- Laskarina Bouboulina
- Andreas Miaoulis
- Theodoros Kolokotronis (me origjinë arvanitase nga Morea)
- Odysseas Androutsos
- Athanasios Diakos
Në shumë zona të revolucionit, gjuha e përditshme e luftëtarëve ishte shqipja arvanitase. Kjo pranohet edhe nga burime greke të shekullit XIX, por më vonë u minimizua sistematikisht.
“Grek” si kategori fetare, jo etnike
Një tjetër falsitet historiografik lidhet me vetë kuptimin e termit “grek” në fillim të shekullit XIX.
Frary shpjegon se identiteti i popullsive ortodokse në Perandorinë Osmane lidhej kryesisht me millet-in ortodoks dhe jo domosdoshmërisht me etninë helene.
Pra, për shumë shqiptarë ortodoksë, vllehë, sllavë apo popullsi të tjera të Ballkanit:
- përkatësia fetare ishte më e rëndësishme se ajo etnike;
- “romios” ose “grek” shpesh nënkuptonte ortodoks;
- ndërsa identitetet etnike mbeteshin fluide.
Ky është një element thelbësor që bie ndesh me narrativën moderne nacionaliste greke, sipas së cilës ekzistonte një komb grek i pandërprerë dhe homogjen që nga antikiteti deri në revolucion.
Roli rus në krijimin e identitetit modern grek
Libri i Frary-t rrëzon gjithashtu mitin se shteti grek u krijua thjesht nga një “ringjallje kombëtare” spontane.
Historiani argumenton se Rusia luajti rol vendimtar në:
- formimin e institucioneve greke,
- krijimin e Kishës Autoqefale Greke,
- konsolidimin e monarkisë,
- dhe ndërtimin e identitetit kombëtar modern grek.
Sipas autorit, Rusia synonte të eksportonte modelin e saj ideologjik:
- Ortodoksi,
- autokracia,
- nacionaliteti.
Kjo do të thoshte se identiteti i ri grek nuk u ndërtua vetëm mbi trashëgiminë klasike helene, por mbi një sintezë fetaro-politike të sponsorizuar nga fuqitë e jashtme.
Arvanitasit: nga themelues në “grekë të rinj”
Një nga padrejtësitë më të mëdha historike ndaj arvanitasve ishte transformimi gradual i tyre në një komunitet pa identitet të dallueshëm.
Në dekadat pas pavarësisë:
- gjuha arvanitase u margjinalizua;
- administrata dhe shkollat imponuan greqishten;
- identiteti shqiptar u paraqit si “prapambetje”;
- ndërsa figurat arvanitase u reinterpretuan si “grekë etnikë”.
Ky proces nuk ishte spontan. Ai lidhej me nevojën e shtetit të ri për homogjenizim kombëtar.
Frary përshkruan përplasjen mes forcave tradicionale dhe elitave modernizuese në Greqinë e pasrevolucionit.
Në këtë klimë, çdo identitet alternativ përbënte kërcënim për ndërtimin e shtetit-komb.
Mitologjia e vazhdimësisë së pastër helene
Një nga konstruktet më të forta ideologjike të shtetit grek ishte ideja e vazhdimësisë biologjike dhe kulturore direkte nga antikiteti.
Megjithatë, studiues të shumtë europianë dhe ballkanikë kanë treguar se:
- Greqia osmane ishte shumëetnike;
- popullsia kishte përzierje të mëdha;
- identitetet moderne kombëtare u formësuan vonë;
- ndërsa nacionalizmi romantik i shekullit XIX projektoi artificialisht antikitetin mbi popullsitë moderne.
Edhe vetë Frary thekson se identiteti modern grek ishte produkt i “revolutionary nationalism” dhe i një “religious-secular synthesis”.
Pra, bëhet fjalë për një proces modern politik, jo për një vazhdimësi lineare etnike.
Fshirja e elementit shqiptar nga kujtesa kombëtare
Një nga aspektet më problematike të historiografisë greke moderne ka qenë heshtja mbi komponentin shqiptar të revolucionit.
Në tekstet shkollore greke për dekada:
- arvanitasit janë quajtur thjesht “grekë”;
- përdorimi i shqipes është anashkaluar;
- lidhjet shqiptare të figurave historike janë minimizuar;
- ndërsa vetë termi “arvanitas” është depolitizuar.
Në shumë raste, mbiemrat shqiptarë u greqizuan, toponimet u ndryshuan dhe kujtesa kolektive u rindërtua sipas modelit të shtetit-komb homogen.
Ky ishte një proces i zakonshëm në Ballkanin e shekullit XIX, por në rastin grek ai mori dimensione të veçanta për shkak të lidhjes së shtetit me mitin e “Greqisë së lashtë”.
Kishë, monarki dhe homogjenizim
Sipas Frary-t, shteti grek dhe Kisha Ortodokse u shndërruan në mekanizmat kryesorë të homogjenizimit kombëtar.
Kjo do të thoshte:
- një gjuhë kombëtare,
- një histori kombëtare,
- një identitet kombëtar,
- dhe një ortodoksi e lidhur me shtetin.
Në këtë projekt nuk kishte shumë vend për identitete të ndërmjetme si:
- arvanitasit,
- vllehët,
- sllavofonët ortodoksë,
- apo komunitete të tjera ballkanike.
Paradoksi historik i arvanitasve
Ironia historike është se arvanitasit kontribuan vendosmërisht në krijimin e shtetit grek:
- luftuan në revolucion,
- financuan flotën,
- mbajtën barrën ushtarake,
- prodhuan figura politike e ushtarake qendrore.
Por më pas, shteti që ndihmuan të krijonin:
- ua zbehu identitetin,
- ua asimiloi gjuhën,
- dhe i përfshiu në një narrativë ekskluzivisht helene.
Në shumë raste, vetë arvanitasit e përqafuan identitetin e ri grek, sidomos për shkak të ortodoksisë së përbashkët dhe prestigjit shtetëror. Megjithatë, kjo nuk e ndryshon faktin se procesi ishte edhe një transformim i detyruar kulturor.
Formimi i shtetit modern grek nuk ishte thjesht ringjallja e një kombi antik. Ai ishte produkt i:
- revolucionit ballkanik,
- krizës osmane,
- ndërhyrjes së Fuqive të Mëdha,
- ndikimit rus,
- ortodoksisë politike,
- dhe nacionalizmit romantik europian.
Në këtë proces, shqiptarët/arvanitasit luajtën rol themelor, por më vonë u përballën me një proces sistematik heshtjeje dhe asimilimi.
Dokumente si studimi i Lucien J. Frary ndihmojnë të kuptohet se identitetet kombëtare në Ballkan nuk ishin të ngrira apo të pandryshueshme, por u ndërtuan përmes luftës, propagandës, fesë, diplomacisë dhe shtetit modern. Dhe pikërisht aty qëndron edhe drama historike e arvanitasve: ata ndihmuan në krijimin e një shteti që, për të mbijetuar si komb homogjen, gradualisht duhej të harronte origjinën e tyre. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca kryesore
- Russia and the Making of Modern Greek Identity, 1821–1844
- Paschalis Kitromilides, Enlightenment and Revolution: The Making of Modern Greece
- John Petropulos, Politics and Statecraft in the Kingdom of Greece
- Anthony D. Smith, Chosen Peoples
- Peter Mackridge, Language and National Identity in Greece
- Charles Frazee, The Orthodox Church and Independent Greece
