Kur përmendet Siçilia, mendja shkon te Etna, mafia, gërmadhat greke, kannolit apo komisari Montalbano. Rrallë shkon te shqiptarët. Megjithatë, në këtë ishull jetojnë ende komunitete që flasin shqip pas më shumë se pesë shekujsh. Një udhëtar anglishtfolës që e vizitoi ishullin për herë të parë në vitin 2014, i shtyrë nga kureshtja për këto komunitete Adam Yamey, e ka bërë më pas objekt të një libri, From Albania to Sicily.
Një skenë që na duket e njohur
Autori na fton ta imagjinojmë skenën: varka të vogla e të hapura, të mbushura përtej mundësive me njerëz të veshur dobët, mes një stuhie në Mesdhe. Gra, burra e fëmijë kapen pas njëri-tjetrit që të mos i gëlltisin dallgët, ndërsa pas tyre mbeten fshatra të boshatisura, kisha të djegura dhe të vdekur pa varr. Pamja të kujton menjëherë refugjatët e sotëm nga Afrika, Azia dhe Lindja e Mesme, që paguajnë shuma të mëdha te trafikantët për të mbërritur në brigjet siciliane. Autori e përdor këtë paralele me qëllim: tragjedia e sotme ka një paraardhëse të largët dhe shqiptarët e shekullit XV ishin vetë refugjatë.
Pas Skënderbeut: një popull në ikje
Shtysa e eksodit ishte pushtimi osman i Ballkanit Perëndimor në shekullin XV, menjëherë pas vdekjes së Gjergj Kastriotit–Skënderbeut. Mbiemri i tij shkruhet në mënyra të ndryshme në Siçili, vëren autori. Arsyet e sakta të atyre që u nisën drejt ishullit nuk janë dokumentuar mirë dhe kjo e kufizon çdo përfundim të prerë. Dëshmitë janë shumë më të pasura për shqiptarët që ikën në veri, drejt Venedikut, sidomos pas rënies së kalasë së Rozafës në Shkodër në janar të vitit 1479, e cila u arrit vetëm pasi Venediku nënshkroi një marrëveshje me Stambollin.
Burimi kryesor është Marin Barleti, prift katolik nga Shkodra dhe dëshmitar i rrethimit. Kronika e tij u botua në vitin 1504 dhe e tregon frikën e shkodranëve nga e ardhmja nën pushtuesin. Sipas tij, një qytetar i shquar, Florio Jonima, iu drejtua bashkëqytetarëve të mundur me një fjalim të zjarrtë kundër osmanëve. Ata përshkruhen si të pabesë dhe të rrezikshëm, sidomos për fëmijët, që do të rriteshin në mes të “prishjes së moralit”. Fjalimi përfundon me një thirrje për të shkuar në Itali, “tokën e zgjedhur të Zotit”, dhe në Venedik. Shumë shkodranë e ndoqën këshillën dhe krijuan një komunitet të begatë në qytetin e lagunës.
Fjalimet në kronikat humaniste të asaj kohe janë shpesh ndërtime letrare, ku autori i vë në gojë personazhit atë që mendon se do të kishte thënë. Ato janë më shumë dëshmi e perceptimit të kohës, d.m.th. e frikës kolektive dhe e vizionit të krishterimit si strehë, sesa transkriptim fjalë për fjalë. Pikërisht si pasqyrë e kësaj frike janë të vlefshme. Autori e njeh vetë se retorika e tillë mund t’i përshtatet çdo ushtrie pushtuese, të çdo epoke.
Një paralele e diskutueshme
Autori e krahason frikën e shqiptarëve të krishterë me atë të myslimanëve të Mbretërisë së Granadës, e cila u shtyp nga monarkët spanjollë pas një presioni shekullor. Ndryshimi qëndron në fatin përfundimtar: myslimanët e Granadës u dëbuan, ndërsa shqiptarët ikën vetë. Përfundimi i tij është se “spastrimi etnik”, megjithëse term i krijuar së fundmi, është fenomen i vjetër. Si analogji historike është tërheqëse, por historianët do të kërkonin kujdes: kontekste të ndryshme politike e fetare nuk lejojnë një barazim të thjeshtë. Si pikë reflektimi, ajo mbetet interesante.
Siçilia: një strehë e varfër, por e hapur
Për ata që zgjodhën jugun, e ardhmja ishte më e pasigurt se për ata që shkuan në Venedik. Siçilia e shekullit XV ishte shumë më pak e zhvilluar. Disa grupe u vendosën në qendra ekzistuese e të rrënuara, si Palazzo Adriano dhe Mezzojuso. Të tjerëve u dhanë toka të braktisura, të shkretuara nga murtaja. Një vend i tillë, pak milje në jug të Palermos, iu dha në vitin 1488 nga kryepeshkopi i Monreales një grupi të sapoardhurish. Ata ndërtuan atje atë që sot njihet si Piana degli Albanesi, ose Hora e Arbëreshëve.
Sot është një qytet i begatë, plotësisht i integruar në Itali, por që ka ruajtur lidhjen me trashëgiminë e tij. Prova më e fortë është gjuha: pas më shumë se 500 vitesh, shumica e banorëve e kanë ende si gjuhë amtare arbëreshen, një formë e shqipes.
Pa urrejtje, me ndjenjë farefisnie
Një përfundim shënon veçanërisht autorin: të pyetur gjatë vizitës, arbëreshët nuk shprehën asnjë mëri ndaj pasardhësve të osmanëve në Turqi apo në Ballkan, ku hyn dhe Shqipëria moderne dhe Kosova. Përkundrazi, ata ndiejnë afrimitet me shqiptarët e Ballkanit, të krishterë e myslimanë. Siç ka vënë re edhe autori në takimet me shqiptarë të besimeve të ndryshme, ndjenja e përkatësisë kombëtare shpesh vlerësohet më shumë se ajo fetare, edhe pse arbëreshët janë shpesh besimtarë të përkushtuar. Për studiuesit e identitetit, ky është një shembull i dobishëm i një komuniteti që ruan gjuhën, ritet dhe kujtesën pa e kthyer historinë në armiqësi.
Autori e përshkruan Pianën si vend tolerance e mirëkuptimi, ku dashamirësia shqiptare ndaj mikut jeton ende. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimi: From Albania to Sicily – Adam Yamey, 2014
