Një dëshmi franceze e vitit 1856 dhe identiteti i humbur i suliotëve në narrativën europiane
Një profesor i Collège de France shkruan hapur në 1856: Evropa i vajtoi suliotët si grekë — por ata ishin shqiptarë. Ky konfuzion nuk ishte aksidental. Ishte strukturor.
Viti është 1856. Franca post-romantike është ende nën ekon e Filhellenizmit — atij entuziastmi evropian që kishte dërguar lordë, poetë dhe vullnetarë të vdesin për “demokracinë e lashtë” greke. Por një zë akademik, i qetë dhe i saktë, pret përmes mitit. Édouard Laboulaye — profesor i legjislacionit të krahasuar në Collège de France dhe anëtar i Institut de France — shkruan në veprën e tij Études contemporaines sur l’Allemagne et les pays slaves (Paris, 1856):
“Kush nuk ka dëgjuar për Aliun e egër të Tepelenës, pashain e Janinës, dhe për ata suliotë heroikë që ranë duke luftuar për lirinë? Ata ishin shqiptarë, por Evropa i vajtoi sikur të ishin grekë, dhe kjo nuk është e vetmja herë që ajo është gabuar.”
Kjo fjali e vetme përmban brenda saj një diagnozë historike, një akuzë epistemologjike dhe një të vërtetë të shtypur prej dekadash. Ajo nuk vjen nga një nationalist shqiptar i shekullit të 20-të. Vjen nga zemra akademike e Parisit të mesit të shekullit të 19-të.
Édouard René de Laboulaye, personalitet i njohur edhe si iniciatori i idesë së Statujës së Lirisë si dhuratë e Francës për Shtetet e Bashkuara.
Suliotët: Heroizëm pa emër të saktë
Suliotët ishin një komunitet i armatosur shqiptar i vendosur në malet e Sulit, në territorin që sot njohim si Epiri grek. Ortodoksë në fe — ndryshe nga shumica e shqiptarëve muslimanë — ata u bënë simbol i qëndresës anti-osmane në fund të shekullit të 18-të dhe fillim të shekullit të 19-të. Luftërat e tyre të gjata dhe tragjike kundër Ali Pashës së Tepelenës, dhe më pas roli i tyre në Revolucionin Grek të 1821-1829, i vendosën ata në qendër të imagjinatës romantike evropiane.
Por kjo imagjinatë kishte një problem themelor: nuk pyeste kush ishin ata në të vërtetë.
Evropa romantike — e ushqyer me Byroni dhe Shelley, me idetë e Rilindjes Greke dhe nostalgjinë për Athinën e Perikliut — kishte nevojë për heronj grekë. Jo shqiptarë. Jo arnautë. Grekë. Dhe kështu, suliotët — me gjuhën e tyre shqipe, me emrat e tyre shqipfolës, me kulturën e tyre fisnore të Epirit shqiptar— u përfshinë pa diskutim në narrativën greke. Identiteti u sakrifikua në altar të simbolizmit.
Ali Pasha i Tepelenës: Shqiptari që Evropa e lexoi ndryshe
Paradoksi bëhet edhe më i thellë me figurën e Ali Pashës së Tepelenës (1740–1822). Ky sundimtar i Janinës — i lindur në Tepelenë të Shqipërisë së sotme — ishte ndër personazhet më të njohur të Ballkanit të epokës napoleonike. Lord Byron e vizitoi, e admiroi dhe e përshkroi. Diplomacia franceze dhe angleze e trajtonte si fuqi rajonale. Ai ishte shqiptar, por shpesh paraqitej si personazh “oriental” i paqartë, pa përkatësi etnike të qartë.
Laboulaye e pranon: emri i tij ishte i famshëm, por konteksti ishte i mjegulluar. Gjithçka që dinte Evropa për Shqipërinë, shkruan ai, nuk shkonte shumë përtej asaj që Pouqueville — udhëtari dhe historiani francez — kishte mësuar dyzet vjet më parë. Një njohje sipërfaqësore, e filtruar nga perspektiva greke ose osmane, kurrë direkte.
“Arnauts”: Emri që turqit dinin, Europa jo
Laboulaye shton një vërejtje që sot do të quhet etnografike: “arnautët — emri që turqit u japin shqiptarëve.” Kjo shpjegim i dhënë në kllapa nuk është rastësor. Ai tregon se termi “shqiptar” dhe referenti etnik i tij ishin aq të panjohura në Perëndim, sa autori ndihet i detyruar t’i shpjegojë lexuesit francez përmes terminologjisë osmane.
Ky është çelësi: Evropa e njihte Ballkanin nëpërmjet Greqisë dhe Perandorisë Osmane, por kurrë drejtpërdrejt nëpërmjet shqiptarëve. Shqiptarët nuk kishin shtet, nuk kishin Akademi Kombëtare, nuk kishin diasporë të fortë intelektuale në Perëndim. Kishin fisnikë të shpërndarë nëpër administratën osmane dhe komunitetë të armatosura në male — por asnjë zë sistematik që t’i poziciononte drejt në hartën kulturore të Evropës.
Rrjedhimisht, kur ata luftonin, lavdia shkonte tek të tjerët. Kur ata vdisnin, vajtuesit i thurnin emra të tjerë.
Filhellenizmi si filtër ideologjik
Fenomeni që Laboulaye e sheh qartë nga Paris-i i 1856-ës ka emër: Filhellenizëm. Kjo lëvizje kulturore dhe politike — dashamirësi e zjarrtë për çështjen greke — ishte ndër forcat ideologjike më të fuqishme të Evropës liberale të shekullit të 19-të. Ajo mobilizoi intelektualë, fondacione, qeveri dhe vullnetarë. Ajo vendosi Greqinë si trashëgimtare të drejtpërdrejtë të Athinës klasike — dhe kjo trashëgimi justifikonte mbështetjen perëndimore.
Por kjo narrativë kishte nevojë për pastërti etnike. Nuk mund të kishte heronj të tjerë brenda mitit grek. Prandaj suliotët u “helenizuan” pa pyetur. Prandaj luftëtarët shqiptarë të Greqisë u quajtën “patriotë grekë.” Jo nga keqdashja, por nga paaftësia epistemologjike e Filhellenizmit për të pranuar kompleksitetin etnik të Ballkanit.
Laboulaye, si jurist dhe komparativist, nuk ra pre e këtij simplifikimi. Ai e shikon strukturën dhe e thekson: “kjo nuk është e vetmja herë që Europa është gabuar.”
Vërejtja e fundit: Kujtesa e trishtë e arnautëve
Megjithë admirimin për heronjtë suliotë, Laboulaye nuk anashkalon as anën tjetër të figurës shqiptare në luftën greke. Ai shkruan për tmerrin që ngjallnin bandat e arnautëve — mercenaret shqiptare në shërbim të Perandorisë Osmane — të cilët luftonin pa mëshirë dhe torturonin të mundurit me egërsi që “vetë Porta e dënonte, por më kot.”
Ky dualitet — suliotët heronj nga njëra anë, arnautet mercenare nga tjetra — është dëshmi e fragmentimit politik të botës shqiptare të epokës. Shqiptarët nuk ishin bllok i unifikuar. Ata luftonin nga të dy anët e barrikadave, pa vetëdije kombëtare të konsoliduar, pa lidershipin politik që do t’i orientonte drejt një projekti të përbashkët. Ky fragmentim ishte njëkohësisht pasojë dhe shkak i injorancës evropiane ndaj tyre.
Rëndësia e Dëshmisë Laboulaye
Çfarë e bën referencën e Laboulaye veçanërisht të vlefshme nga pikëpamja akademike?
E para, burimi është i vitit 1856 — dhjetë vjet para Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878) dhe dhjetë vjet para fillimit sistematik të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Pra, ky nuk është argument a posteriori i ndërtuar për të mbështetur nacionalizmin shqiptar — është vërejtje e një të jashtmi, e bërë para se kjo narrative të kishte interes politik.
E dyta, autori nuk ka asnjë agjendë shqiptare. Libri i tij flet kryesisht për Gjermaninë dhe popujt sllavë. Shqipëria është trajtuar si rast periferik — gjë që e bën gjykimin e tij aq më të paanshëm.
E treta, Laboulaye ishte jurist dhe akademik i rangut të lartë — jo udhëtar aventurier ose letrar i prirur drejt ekzotizmit. Vërejtja e tij rrjedh nga rigor analitik, jo nga sentimentalizëm romantik.
Gabimi që vazhdon
Shtatëdhjetë vjet pas shkrimit të Laboulaye, në Konferencën e Parisit të 1919-ës, fuqitë e mëdha do të diskutonin kufijtë e Shqipërisë duke u mbështetur në argumente demografike dhe historike po aq të paqarta. Suliotët, sërish, do të citoheshin si argument grek kunder njohjes shqiptare të Epirit.
Gabimi per te cilin fliste Laboulaye — konfuzioni midis luftës për liri dhe identitetit të atyre që luftonin — nuk u korrigjua as pas 1856-ës. U institucionalizua.
Ndaj fjalia e tij mbetet, 170 vjet më vonë, jo thjesht një vërejtje historike. Ajo është një diagnozë e mënyrave si narrativat e mëdha evropiane kanë prodhuar heshtjen e identiteteve më të vogla — jo me dhunë, por me indiferencë të ndriçuar. / Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimi parësor: Édouard Laboulaye, «Études contemporaines sur l’Allemagne et les pays slaves», Paris, A. Durand / Guillaumin, 1856. Laboulaye ishte profesor i legjislacionit të krahasuar në Collège de France dhe anëtar i Institut de France. I njëjti autor është i njohur edhe si iniciatori i idesë së Statujës së Lirisë si dhuratë e Francës për Shtetet e Bashkuara.
