Jemi në një stinë dasmash, në ditshmëritë e gazmimeve dhe dritshmërinë e shpirtrave që e kurorëzojnë yjësinë e tyre të dashurimit në krijimin e një planeti shpirti dhe ëndrrash, që nis të llamburis ndijimeve të tyre si një vërshim drite, për të ardhur deri tekkëtu ku shndërrohet në kremte, në solemnitet.
Çmendemi të gjithë, teksa urtësohen zemrat në altar, dhe gazmimi kalon skajet, cek tek çdo çast me prekje drite, për të lejuar të gjithë të vijnë në kësi kulmimesh të mrekullimit të celebrimit.
E si mund të mbetej më madhështore, se sa duke u ngjitur lart, në eterin e përjetësisë ky kulmim, në art, po në memorien e atyre ngjyrave dhe atij ceremoniali, që mjeshtria e një mjeshtri e sjell sot të gjallë, në “Dasma shkodrane”, ikona e një shekulli më parë që na gazmon edhe sot.
Sepse ka vepra që nuk mjaftohen të jenë piktura. Ato shndërrohen në kujtesë, në testament, në një mënyrë të heshtur për ta sfiduar harresën. Ato nuk rrëfejnë vetëm atë që syri sheh, por atë që një qytet ndien, atë që një popull beson dhe atë që koha rrezikon ta humbasë. E tillë është “Dasma shkodrane” e Kol Idromenos (1924), një nga kulmet e pikturës shqiptare, një monument i gjallë i traditës, i identitetit dhe i shpirtit krijues të Shkodrës.
Realizuar në vaj mbi kanavacë (94.5 × 133.5 cm), kjo tablo nuk është vetëm një skenë ceremoniale. Ajo është një epope e qetë, ku çdo figurë, çdo ngjyrë, çdo dritë dhe çdo hije bart peshën e një bote të tërë. Idromeno nuk pikturon një dasmë; ai pikturon mënyrën shqiptare të të qenit, ritmin e jetës, solemnitetin e bashkimit, etikën e një bashkësie dhe estetikën e një qytetërimi.
Në këtë vepër, ngjyra nuk shërben vetëm për të ndërtuar formën, por për të krijuar atmosferën e shpirtit. Drita nuk bie mbi figurat si një efekt piktorik; ajo i bekon ato, sikur të ishte vetë drita e kujtesës që nuk lejon të zbehen. Gjithçka rrjedh me një qetësi ceremoniale, me atë ritëm të ngadaltë që kanë vetëm ngjarjet që janë më të mëdha se vetë njerëzit që i jetojnë.
Duket sikur Idromeno e sodit këtë ceremonial nga një largësi poetike. Si përmes një xhami të tejdukshëm, ku koha nuk pengon shikimin, por e pastron atë. Ose, siç do ta përfytyronte një shkodran i vjetër, sikur piktori të ishte ngjitur mbi kumbullën e oborrit të komshiut, për të përfshirë me një vështrim të vetëm gjithë gëzimin, krenarinë dhe hijeshinë e kësaj dite të madhe. Kjo perspektivë e çliruar e bën tablonë të marrë frymë. Ajo nuk kufizohet nga muret e një kompozimi; ajo zgjerohet si vetë kujtesa.
Por madhështia e “Dasmës shkodrane” nuk qëndron vetëm në mjeshtërinë e realizimit. Ajo qëndron në aftësinë për ta shndërruar një ngjarje të përditshme në një simbol të përjetshëm. Kjo është arsyeja pse kjo tablo nuk është vetëm art; është antropologji, histori, sociologji, etnografi dhe poezi, të gjitha të mishëruara në një gjuhë universale: atë të pikturës.
Antropologu amerikan Clifford James Geertz e përkufizon artin si një mekanizëm të zhvilluar për të përcaktuar marrëdhëniet shoqërore, për të mbështetur rregullat dhe për të forcuar vlerat e një bashkësie. Sipas tij, studimi i një vepre arti është në të vërtetë eksplorim i një ndjeshmërie kolektive, sepse themeli i saj është vetë qenia shoqërore.
Vështirë se një vepër e artit shqiptar e mishëron më mirë këtë mendim sesa “Dasma shkodrane”. Në të nuk lexojmë vetëm ndjeshmërinë e Kol Idromenos; lexojmë ndjeshmërinë e një qyteti të tërë. Ajo është autobiografia e Shkodrës e shkruar me penelin e një mjeshtri.
Çdo figurë në tablo flet. Veshjet nuk janë vetëm kostume festive; ato janë kode identiteti. Qëndrimet trupore nuk janë vetëm poza; ato janë gjuhë sociale. Distancat mes njerëzve, mënyra si ecin, si shohin, si heshtin, si marrin pjesë në ceremonial, zbulojnë një rend të ndërtuar mbi respektin, fisnikërinë dhe hierarkinë morale të bashkësisë.
Në këtë tablo mund të lexohen marrëdhëniet midis familjeve, lidhjet fisnore, raportet ekonomike, vendi i burrit dhe i gruas, pesha e nderit, domethënia e martesës dhe rëndësia e ritit si akt themelues i vazhdimësisë së jetës. Dasma nuk është vetëm bashkimi i dy të rinjve; është aleanca e dy familjeve, ripërtëritja e kujtesës kolektive dhe riafirmimi i rendit shoqëror.
Megjithatë, ajo që ne shohim sot nuk është ajo që shihnin bashkëkohësit e Idromenos.
Ata nuk sodisnin një pikturë; ata shihnin jetën e tyre. Ata nuk kërkonin simbolikë; ata jetonin simbolin. Çdo gjest në këtë ceremoni kishte një kuptim të vetëkuptueshëm, çdo kostum ishte pjesë e identitetit të tyre, çdo ritual ishte pjesë e frymëmarrjes së përditshme. Ne, përkundrazi, e shohim këtë tablo me mallin e asaj që nuk e kemi jetuar. Emocioni ynë lind nga largësia historike; emocioni i tyre lindte nga përkatësia.
Prandaj “Dasma shkodrane” është bërë më shumë se një kryevepër artistike. Ajo është një dritare drejt një bote që vazhdon të jetojë vetëm falë kujtesës. Një botë ku martesa ishte rit i shenjtë, ku komuniteti ishte një trup i vetëm dhe ku bukuria nuk ishte luks, por mënyrë jetese.
Në këtë kuptim, Kol Idromeno nuk pikturoi vetëm Shkodrën e vitit 1924. Ai pikturoi Shkodrën e përjetshme. Ai na la një testament në ngjyra, një dorëshkrim pa fjalë, ku çdo penelatë është një kujtesë dhe çdo dritë një lutje kundër harresës.
Sot, kur e sodisim këtë tablo, nuk admirojmë vetëm virtuozitetin e një mjeshtri. Ne përulemi para një bote që vazhdon të marrë frymë në heshtjen e kanavacës. Dhe ndoshta ky është triumfi më i madh i artit: të bëjë që ajo që koha e ka marrë me vete, të mbetet e gjallë përmes bukurisë.
Përgatiti: Albert Vataj
