Një publikim zyrtar i Shoqërisë së Kërkimeve Natyrore Senckenberg në Frankfurt am Main rindez një debat historik të harruar: kush janë, në fakt, helenët e rinj?
Viti 1895. Europë e ndriçuar nga racionalizmi shkencor, e etur pas së vërtetës etnografike. Në Frankfurt am Main, një nga institucionet më prestigjioze kërkimore të Gjermanisë — Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft — boton raportin e saj vjetor. Midis faqeve të tij, të shkruara me esëlltinë e shkencës pozitiviste të shekullit XIX, gjendet një pasazh që, edhe sot, ka fuqinë të trazojë ujërat e historisë së Ballkanit.
Çfarë shkruan ai raport? Thelbi i tij është i qartë dhe i papritur: bërthama e vërtetë dhe më e fuqishme e Greqisë së re nuk është hellene. Ajo është shqiptare.
Zëri i Shkencës Europiane
Raporti i Shoqërisë Senckenberg nuk është pamflet nationalist, as polemikë politike. Është dokument akademik, i hartuar nga dijetarë gjermanë të shekullit XIX, jashtë çdo interesi të drejtpërdrejtë ballkanik. Pikërisht kjo i jep atij vlerën e një dëshmie të paanshme.
Teksti origjinal në gjermanisht, i fotografuar dhe i ruajtur, thotë pa mëdyshje:
“Der zweite und kräftigste Teil, der eigentliche Kern des neuen Hellas, besteht aus hellenesierten Stämmen der Urrasse der Balkanhalbinsel, der Albanesen…”
Që në shqip do të thotë: “Pjesa e dytë dhe më e fuqishme, bërthama e vërtetë e Hellasit të ri, përbëhet nga fise të helenizuara të racës autoktone të gadishullit ballkanik, nga Shqiptarët…”
Nuk është një thënie e rastit. Ajo vjen pas një analize të hollësishme etnografike të popullsive të Ballkanit dhe Azisë së Vogël — analizë që, sot, mund të lexohet si një pasqyrë e guximshme e realitetit demografik post-osman.
Anatomia e një keqkuptimi historik
Raporti Senckenberg fillon me një demistifikim të fortë të identitetit etnik osman. Shtresat popullore të rrafshit trak dhe rrethinave të Stambollit, shkruan autori, mund të pretendojnë prejardhje turke. Por shtresat e larta janë — thuajse pa përjashtim — pasardhës skllavësh nga fiset më të ndryshme, “një racë e përzier me të gjitha të metat e një race të tillë.”
Arsyeja është e thjeshtë matematikore dhe historike: në kohën e Ertogrulit, themeluesit të dinastisë osmane, vetëm 400 familje hynë në Azinë e Vogël. Nga kjo bërthamë minimale nuk mund të lindte dot një perandori me identitet etnik homogjen. Turqit e Bosnjës dhe të Bullgarisë, sqaron raporti, janë fisnikëria sllave e islamizuar. Turqit e Kretës janë grekë me prejardhje dorike — njësoj si bashkëpatriotët e tyre të krishterë.
Por zbulimi më i rëndësishëm vjen kur shkencëtarët gjermanë kthejnë vëmendjen nga perandoria osmane tek shteti i ri grek, atëherë vetëm disa dekada i pavarur.
Greqia pa grekë? Çfarë Tregon Etnografia
Teksti Senckenberg është i pamëshirshëm ndaj mitit të pastërtisë hellenike:
“Gjithashtu, ajo që sot e quan veten Grekë ose Helenë është, me pak përjashtime, një popull i përzier e i mbledhur larmishëm, i cili mbahet bashkë vetëm përmes gjuhës dhe kulturës neogreke.”
Pasardhës të vërtetë të helenëve të lashtë, sipas këtij burimi, gjenden vetëm në disa vende të veçuara: ishujt, Fanari i Stambollit, malet e Kretës — ku fisi dorik, sipas raportit, “është ruajtur në pastërti të plotë” — dhe ndoshta në Pind e në Mani (Maina).
Pjesa tjetër e asaj që quhet “greke” ndahet në dy grupime krejt të ndryshme:
I pari — një përzierje kaotike pa identitet etnik të përcaktuar, produkt i kontributit të “gjithfarë fisesh deri në kohët më të reja”, tek e cila “tipi helen, i ruajtur aq madhërishëm nga statujat e lashta prej mermeri, kërkohet më kot.”
I dyti — dhe ky është argumenti qendror i pasazhit — bërthama e vërtetë, pjesa “e dytë dhe më e fuqishme”: fise shqiptare të helenizuara.
Shqiptarët: Autoktonët e heshtur të Ballkanit
Raporti Senckenberg identifikon dy emra për të njëjtin popull: Albanesen — siç i quanin europianët — dhe Schkipetaren — siç e quanin ata veten. Autorëve gjermanë u ishte e qartë se këto ishin jo dy popuj të ndryshëm, por dy perspektiva mbi të njëjtin realitet etnik.
Karakterizimi i shqiptarëve në këtë tekst është i jashtëzakonshëm në thellësinë e tij:
“Me sa duket të afërm nga gjaku me fiset e lashta pelasgjike, me thrakët, me maqedonasit e të tjerë, ata kanë mbrojtur luginat shkëmbore të Alpeve Dinarike kundër çdo armiku dhe qëndrojnë sot e kësaj dite aty si para dy mijë vjetësh.”
Kjo nuk është retorikë. Është vëzhgim etnografik i ndikuar nga teoria evolucioniste dhe pozitiviste e kohës — një traditë intelektuale që vlerësonte mbi të gjitha vazhdimësinë dhe qëndrueshmërinë si tregues të identitetit autentik.
Dhe krahasimi i bërë nga autorët gjermanë është tejet domethënës: shqiptarët janë, për nga qëndrueshmëria e tyre historike, “të krahasueshëm vetëm me berberët e Afrikës Veriore dhe me baskët” — dy nga popujt e njohur si autoktonë par excellence në hartën etnike të Europës dhe Afrikës Veriore.
Pirrua dhe Skënderbeu: Dy Kulme të së Njëjtës Vazhdimësi
Raporti Senckenberg njeh dy momente kulmesh të historisë politike shqiptare — dy figura që lidhin lashtësinë me mesjetën përmes të njëjtit fije etnike:
Pirrua i Epirit — mbreti i famshëm antik, kundërshtari i Romës, simbol i fuqisë ballkanike para romanizimit. Nën udhëheqjen e tij, shqiptarët — ose paraardhësit e tyre, në terminologjinë e raportit — luajtën “rolin e tyre të parë politik.”
Gjergj Kastrioti — Skënderbeu — “Skënderbeun e famshëm përrallor”, siç e quan me admirim teksti gjerman. Nën të, fisi shqiptar gjeti sërish bashkimin e tij politik, ky herë kundër Perandorisë Osmane në shpërthim.
Ndërmjet këtyre dy poleve — Pirrua dhe Skënderbeu — shtrihet një vazhdimësi e pandërprerë banimi, kultivimi dhe rezistence. Një popull që nuk u shua, nuk u largua, nuk u zëvendësua — por u shpërnda, u helenizua, u islamizua, u slllavizua — dhe megjithatë mbijetoi si thelb etnik i Ballkanit.
Pse kjo vlen edhe Sot?
Raporti i Shoqërisë Senckenberg u botua në vitin 1895 — tridhjetë vjet para lindjes së shtetit shqiptar modern, njëqind e tridhjetë vjet para ditëve tona. Megjithatë, pyetjet që ngre janë pyetje të shekullit XXI:
Kush janë autoktonët e Ballkanit? Kush i paraprin kujt? Çfarë do të thotë “helenik” si identitet — kulturë, gjuhë, apo gjak?
Shkenca gjermane e vitit 1895 — e lirë nga presionet politike të nacionalizmave ballkanikë — ofroi një përgjigje të qartë: identiteti grekofonë i gadishullit është kryesisht produkt i helenizimit kulturor e linguistik të popullsive jo-greke, ndër të cilat shqiptarët zënë vendin kryesor.
Ky nuk është pretendim shovinistë. Është konstatim shkencor, i dokumentuar, i verifikueshëm, i shkruar nga europianë jashtë çdo intëresi shqiptar apo grek.
Historia që tekstet zyrtare nuk e tregojnë
Botimi zyrtar i Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft — Frankfurt am Main, 1895 — qëndron si dëshmi e qetë por e fuqishme e një të vërtete historike që nacionalizmat e shekullit XX u munduan ta varrosin nën shtresat e mitit.
Bërthama e Greqisë së re nuk lindi nga rindezja e zjarrit antik helenik. Ajo lindi — sipas shkencëtarëve gjermanë të shekullit XIX — nga helenizimi i popullsive autoktone ballkanike, në krye të të cilave qëndronin shqiptarët: pasardhës të Pirros, populli i Skënderbeut, mbrojtësit e pandryshuar të luginave shkëmbore dinarike.
Historia, ndonjëherë, flet me zërin e saktë të arkivave. Duhet vetëm dikush që t’i hapë dhe t’i lexojë ato. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimi primar:
“Bericht über die Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft in Frankfurt am Main, 1895. Vom Juni 1894 bis Juni 1895.” — Publikim zyrtar, Frankfurt am Main, Gjermani, 1895.
