Pak fjalë të gjuhës shqipe mbajnë mbi vete pesë shtresa historike njëkohësisht. Fjala shkja — e përdorur sot gjerësisht si emërtim për serbët, shpesh me ngjyrim polemik — është pikërisht një prej tyre. Por pas kësaj fjale të thjeshtë, të zakontë, pothuajse të harruar sa i përket origjinës, fshihet një dëshmi e rrallë gjuhësore: ajo mund të na tregojë ku ndodheshin shqiptarët kur fiset sllave filluan marshin e tyre drejt jugut, rreth shekujve VI–VII pas Krishtit.
Tri kuptime, një fjalë
Albanologu i shquar Bardhyl Demiraj ka studiuar me hollësi terminologjinë e krishterë në gjuhën shqipe dhe kontaktet e saj me gjuhët fqinje sllave. Një nga gjetjet e tij më të rëndësishme është kjo: pavarësisht shekujve bashkëjetese me sllavët, pavarësisht kontakteve të ngushta gjuhësore dhe kulturore, terminologjia e krishterë shqipe ka mbetur pothuajse e paprekur nga ndikimet sllave. Kjo është një anomali e habitshme — dhe ajo na hap derën drejt historisë së shkja-s.
Fjala shkja dhe variantet e saj dialektore — shkla (forma më e vjetër), shkja, shka, me shumës shqe, shkle, shkje, shke/shkij — rrjedhin pa dyshim nga latinishtja sclavus. Kjo fjalë latine hyri në shqipe gjatë periudhës së migrimit sllav drejt Ballkanit (shek. VI–VII). Sipas albanologut Gustav Meyer (1891) dhe studiuesve të mëvonshëm si Korth (1970), sclavus u integrua në shqipe me tre kuptime të dallueshme:
- “Sllav” — si emërtim kolektiv për të gjithë fiset sllave jugore
- “Pagan, jokrishtere” — si sinonim i “jobesimtarit”
- “Rob, skllav” — kuptimi etimologjik i fjalës latine
Të tria këto kuptime kanë jetuar paralelisht në gjuhën shqipe, duke evoluar dialektalisht sipas ndryshimeve shoqërore dhe fetare, duke u përshtatur me kontekstet historike të secilit rajon.
“Pagan” si huazim i dytë: dëshmia vendimtare
Ajo që e bën historinë e shkja-s me të vërtetë të jashtëzakonshme është marrëdhënia e saj me një fjalë tjetër: i pëgërë / i pёganё, që në shqipe do të thotë “i ndyrë, i papastër, i neveritshëm”.
Kjo fjalë rrjedh nga latinishtja pāgānus — “fshatar; pagan; jokrishtere”. Në latinishten e kishës, paganus ishte termi standard për atë që nuk ishte i krishterë. Dhe kjo fjalë ekziston edhe në shqipe — por jo me kuptimin fetar. Ajo ka ruajtur vetëm kuptimin negativ, moralisht pezhorativ: “i ndyrë, i papastër”.
Ky zhvillim semantik nuk është rastësor. Albanologët e shpjegojnë kështu: kur sllavët pagane zbarkuan në Ballkan, shqiptarët kishin nevojë për një fjalë të re për “jokrishtere”. Fjala pāgānus tashmë ekzistonte, por u zëvendësua — ose u shtu nga kuptimi fetar — nga fjala e re sclavus, që sinonimisht lidhej me idenë e “sllav = jobesimtar = pagan”. Kështu, sclavus → shkja mori kuptimin “pagan/jokrishtere”, ndërsa pāgānus → i pëgërë u zhvesh nga kuptimi fetar dhe mbeti vetëm si epitet negativ.
Disa nëndialekte të thella shqipe ruajnë ende kuptimin fetar të shkja-s si “pagan, heretic”. Kjo ruajtje dialektale e një kuptimi të lashtë është, sipas gjuhëtarëve, një dëshmi e çmuar e moshës dhe shtresave semantike të fjalës.
Çfarë na tregojnë tingujt
Gjuhësia historike ofron një mjet tjetër verifikimi: evoluimi fonetik. Fjala latine sclavus ka pësuar disa ndryshime tingullore karakteristike shqipe në rrugën e saj drejt formave shkla → shkja/shka:
- Grupi bashkëtingëllor scl- → shkl- (palatalizim tipik shqip)
- Metatheza dhe rrëshqitja e mëvonshme shkla → shkja / shka në varietete të ndryshme dialektore
- Forma shqa (dialektet toskë) dhe shkja (dialektet gegë) reflektojnë dy trajektore fonetike paralele
Këto ndryshime janë ato që priten nga një fjalë e integruar hershëm, jo nga një fjalë e huazuar vonë. Nëse fjala sclavus do të kishte hyrë në shqipe në periudha të mëvonshme të mesjetës, do të kishte mbajtur formë fonetike më afër burimit. Forma e transformuar dëshmon integrimin e hershëm — pikërisht në atë epokë kur sllavët shfaqen në Ballkan.
Dëshmia e madhe: shqipja e krishterë pa gjurmë sllave
Këtu kthehemi te gjetja e Demirajt, e cila është konteksti i domosdoshëm për të kuptuar rëndësinë e plotë të shkja-s.
Pavarësisht shekujve fqinjësi dhe kontakti intensiv me sllavët — bullgarë, serbë, maqedonas — terminologjia e krishterë shqipe është ndërtuar mbi dy shtresa: latine dhe vendase (autoktone). Terma si kryq (< lat. crux), ungjill (< lat. evangelium), shën (< lat. sanctus), kishë (< lat. ecclesia), prift (< lat. presbyter) janë të gjithë burim latin ose para-sllav. Asnjë term i krishterë kryesor nuk ka burim sllav.
Kjo nuk është e zakonshme. Bullgarët, serbët dhe sllavët e tjerë morën krishterimin shpesh nëpërmjet kishës bizantine sllave, dhe gjuhët e tyre reflektojnë shtresa të pasura terminologjike greke e cirilike. Shqipja jo. Shqipja dëshmon krishterim latin — dhe krishterim të konsoliduar para mbërritjes sllave.
Demiraj dhe studiues të tjerë, ndër ta Svane (1992) dhe Weithmann (1997), sugjerojnë se kjo mund të shpjegohet vetëm nëse shqiptarët ishin vendosur tashmë në Ballkan dhe tashmë të krishterë kur sllavët arritën. Krishterimi i tyre ishte aq i rrënjosur sa nuk la vend për asimilim të terminologjisë kishtare sllave.
“Shkja” sot: nga historia te polemika
Nga kuptimi fillestar “sllav / jobesimtar”, fjala shkja ka pësuar ngushtim semantik të vazhdueshëm. Siç ndodh shpesh me emërtimet etnike, ajo filloi të lidhej kryesisht me grupin sllav më të afërt dhe më të dukshëm gjeografikisht dhe historikisht: serbët.
Sipas Hahn (1854) dhe Leotti (1935), emërtimi kolektiv për “sllavë” filloi të luhatet dhe të diferencohet sipas kontaktit gjuhësor-gjeografik — duke u specifikuar si “serb” apo “bullgar/maqedonas” sipas rajonit ku jetonte folësi shqiptar. Bashkimi i Shoqatave Shqiptare Bashkimi-Shoq. (1909) dhe Mann (1948) dokumentojnë zëvendësimet e mëtejshme, ku shkja me kuptimin “pagan” u zëvendësua nga emërtues si “ketzer, heretik” ose “bullgar/serb skizmatik” — reflektim i ndarjeve fetare mesjetare midis Kishës Katolike dhe Ortodokse.
Sot, në shqipen bashkëkohore, fjala shkja përdoret gjerësisht si emërtim popullor për serbët, shpesh me ngjyrim polemik ose neutral, varësisht kontekstit. Rrallëherë folësit e zakonshëm janë të vetëdijshëm se pas kësaj fjale të gjallë, të përditshme, fshihet një histori më shumë se 1500 vjecare.
Një fjalë si dëshmi historike
Fjala shkja nuk është thjesht një emër etnik. Ajo është një dokument gjuhësor i koduar, një dëshmi me pesë shtresa:
- Shtresa 1 – latinishtja: sclavus, fjala e Perandorisë Romake për robërit sllav
- Shtresa 2 – kontakti i hershëm: integrimi fonetik i thellë dëshmon huazim të shek. VI–VII
- Shtresa 3 – krishterimi: kuptimi “pagan/jobesimtar” dëshmon se shqiptarët ishin të krishterë kur sllavët mbërritën
- Shtresa 4 – zhvillimi semantik: zhvendosja e pāgānus → i pëgërë dëshmon riorganizim aktiv të leksikut fetar
- Shtresa 5 – historia etnike: ngushtimi drejt “serb” pasqyron dinamikat e fqinjësisë mesjetare
Siç argumenton Demiraj, gjithë ky ansambël dëshmon se shqiptarët ishin tashmë të vendosur dhe të krishterë në Ballkan kur fiset sllave filluan zbarkimin e tyre. Nuk është fjala shkja vetëm fjalë — ajo është një çelës i vogël që hap një dritare të madhe drejt historisë.
Referenca:
Die Albaner: eine Geschichte zwischen Orient und Okzident – Oliver Jens Schmitt
Ku trajtohen si burime: Studimet albanologjike të Bardhyl Demirajt dhe burimeve të tjera shkencore, duke përfshirë Meyer (1891), Korth (1970), Svane (1992), Weithmann (1997), Hahn (1854), Leotti (1935), Kristoforidhi (1961), Mann (1948).
