Në korrik të vitit 1944, rreth 35 000 shqiptarë të Çamërisë u zhvendosën me dhunë nga trojet e tyre etnike nën sulmin e bandave ultrashoviniste të Napoleon Zervës. Ky akt nuk ishte thjesht një operacion ushtarak — ishte spastrimi etnik sistematik i një popullsie civile, i planifikuar, i kryer me brutalitet të i paprecedentë dhe, siç provon dokumentacioni historik, i inkurajuar drejtpërdrejt nga forcat gjermane të pushtimit. Tetëdhjetë e dy vjet më vonë, kjo tragjedi mbetet ndërkombëtarisht e papranuar, kurse historiografia greke e pasluftes vazhdon të ofrojë narrativa apologjetike që kontradiktohen hapur nga burimet primare arkivore.
I. Konteksti historik: Çamëria para tragjedisë
Çamëria — rajoni bregdetar në veriperëndim të Greqisë — ishte banuar historikisht nga një popullsi shqiptare e konsoliduar, e shpërndarë nëpër fshatra e qytete të krahinave të Filatit, Paramithisë, Margaritit dhe Prevezës. Para Luftës së Dytë Botërore, ky komunitet numëronte rreth 35 000 banorë — bujq, barinj, tregtarë dhe intelektualë — të cilët ruanin gjuhën, zakonet dhe identitetin kombëtar shqiptar, pavarësisht aneksimit territorial që Greqia kishte realizuar pas luftërave ballkanike.
Gjatë viteve 1943–1944, me destabilizimin e thellë të Greqisë nën pushtimin nazist dhe rivalitetin e ashpër midis forcave politike greke — ELAS-it komunist dhe EDES-it monarkist të Zervës — popullsia çame u gjend e bllokuar midis dy zjarresh. Nuri Dino, njëri prej udhëheqësve kryesorë çamë, e analizonte me kthjellësi këtë situatë në letrën drejtuar Shefqet Pecit më 21 shkurt 1944: ai paralajmëronte se forcat greke, pavarësisht ngjyrës politike, po bashkëpunonin me qëllimin e vetëm të shkatërrimit të Shqipërisë.
Çamët, të vetëdijshëm për rrezikun, ngulën këmbë në pavarësinë politike: ata refuzuan si bashkëpunimin me forcat e Boshtit, ashtu edhe inkuadrimin në strukturat politike greke të kohës. Ky qëndrim neutral kishte çmimin e vet — ai u bë preteksti formal për shfarosjen e tyre.
II. Kurthi i Zervës: Ultimatumi i korrikut 1944
Në 3–6 korrik 1944, të dërguarit e Napoleon Zervës mblodhën drejtuesit çamë në fshatin Minina dhe u paraqitën dy kushte ultimative: çarmatim i plotë i popullsisë dhe mobilizim i përgjithshëm çam në radhët e EDES-it, me njohjen e autoritetit të plotë të Zervës mbi Çamërinë. Kushtet ishin të qarta: heqje dorë nga identiteti politik, nga armët mbrojtëse dhe nga çdo pretendim mbi vetëvendosjen.
Çamët refuzuan. Dy ditë më vonë, më 8 korrik 1944, Zerva lëshoi sulmin e përgjithshëm. Por si arriti Zerva të depërtojë në Çamëri, kur popullsia ishte e armatosur dhe e vendosur të mbrohej? Kjo enigmë sqarohet nga ditari i Rexhep Dinos, dokument me vlerë të çmuar historike: Zerva kishte ndërhyrë pranë autoriteteve gjermane të pushtimit — dhe Hitleri personalisht kishte dhënë urdhrin e çarmatimit të shqiptarëve çamë. Gjermanët e çarmatosen popullsinë; Zerva hyri pas tyre dhe kreu krimet.
Ky fakt — çarmatimi gjerman si hap parapregaditës i spastrimit zervist — është ndoshta gjetja më shkatërruese për narrativën greke, sipas të cilës çamët ishin bashkëpunëtorë nazistë. Sikur të ishin, pse gjermanët do t’i çarmatosnin ata si hap të parë, duke hapur rrugën për shfarosjen e tyre?
III. Dimensionet e krimit: Masakra, plaçkitje, dëbim
Sulmi i korrikut 1944 nuk ishte i izoluar — ai ishte kulminacioni i një procesi që kishte filluar që në qershor dhe u finalizua me fushatën e tetorit 1944. Rezultati përfundimtar ishte katastrofik: nga 35 000 banorë çamë, mbetën vetëm disa dhjetëra familje. E gjithë popullsia — gratë, fëmijët, të moshuarit — u detyrua të braktisë shtëpitë dhe varret e paraardhësve.
Dokumentat arkivore çame regjistrojnë me saktësi matematikore dimenzionet e grabitjes: vetëm në fshatrat e Paramithisë, Filatit, Gardhiqit, Dhrahumit, Karbunarit, Velias, Galbaqit dhe Spatarit u plaçkitën 4 949 000 oke drithë, 2 217 500 oke tërshëre dhe elb, 361 500 oke djathë, 457 700 oke vaj ulliri, 12 850 oke gjalpë, 27 020 krerë bagëti të imëta dhe 18 500 oke duhan — pa llogaritur dëmet materiale në pasuri të palëvizshme, që arrinin në 84 700 franga. Rreth 2 500–3 000 shtëpi u dogjën.
Vetëm tragjedia e Filatit dhe Paramithisë — qershor dhe tetor 1944 — numëron 2 000 të vrarë: gra, fëmijë, pleq dhe burra të paarmatosur, të masakruar në mënyrën më çnjerëzore nga bandat zerviste. Këshilli Antifashist i Çamërisë u drejtoi protestë formale Qeverisë Greke të Bashkimit Kombëtar, Shtatmadhorisë Gjenerale të Mesdheut, Qeverive të Fuqive të Mëdha, Komitetit Qendror të EAM-it, Guvernatorit të Epirit dhe Komitetit Panepiriot të EAM-it — por zëri i tyre mbeti i padëgjuar.
IV. Paradoksi historik: Zerva dhe nazistët
Historiografia greke e pasluftes dhe diplomacia greke gjatë Luftës së Ftohtë promovuan me ngulm tezën se popullsia çame — “en blok” — kishte bashkëpunuar me nazistët dhe ishte larguar vullnetarisht me ta. Kjo tezë, përveçse është moralisht skandaloze, është edhe historikisht e paqëndrueshme. Dokumentacioni ndërkombëtar e shpërbën atë plotësisht.
Arkivat sekrete gjermane të Vermakhtit zbulojnë një marrëveshje bashkëpunimi midis Zervës dhe komandës gjermane, të finalizuar ndërmjet 1 dhe 9 shkurtit 1944. Sipas dokumentit, Zerva i propozoi Komandës së Korpusit të 22-të Malor bashkëpunim të plotë: armëpushim, luftë të përbashkët kundër ELAS-it dhe informim të vazhdueshëm rreth pozitave armike. Propozimi u shqyrtua edhe nga ministri i posaçëm i Rajhut për Evropën Juglindore, Nojbacher. Marrëveshja lokale u aprovua.
Kjo situatë — bashkëpunim i dokumentuar Zerva-gjermanë — vazhdoi deri në fillim të korrikut 1944. Pikërisht kur Zerva ndryshoi qëndrim (nën presionin e oficerëve ndërlidhës aleatë), lëshoi sulmin mbi Çamërinë — sulm të cilin vetë gjermanët e kishin mundësuar duke çarmatosur shqiptarët çamë. Kronologjia është dëshpëruese: çarmatim gjerman → spastrimi zervist.
Dëshmia nga burimet angleze e konfirmon po këtë: koloneli Monague Woodhouse, ish-kryetar i Misionit Anglez në Greqi, pohon pa mëdyshje se Zerva i dëboi çamët nga shtëpitë e tyre në 1944 dhe se qëllimi eksplicit ishte dëbimi i popullsisë shqiptare si të padëshiruar. Majori Palmer, zyrtar i lartë i misionit anglez në Shqipëri, ndonëse mbështetet në burime greke, pranon se ky akt “padyshim ishte i inkurajuar nga gjermanët”.
V. Dëshmia ndërkombëtare: SHBA dhe profili i Zervës
Bashkëpunimi i Zervës me gjermanët nuk ishte vetëm çështje akademike — ai u bë problem diplomatik konkret pas luftës. Në vitin 1947, Departamenti Amerikan i Shtetit shfaqi zyrtarisht pakënaqësinë ndaj kandidaturës së Zervës si ministër i Punëve Publike të Greqisë, duke e akuzuar hapur si kolaboracionist. Qëndrimi amerikan ishte aq i prerë sa arrinte të kërcënonte tërheqjen e misionit ushtarak amerikan nëse Zerva do të emërohej.
Ambasadori amerikan në Athinë, MacVeagh, i deklaroi drejtpërdrejt Zervas se si shtypi, ashtu edhe publiku amerikan e shikonin atë si njeri me tendenca diktatoriale dhe fashiste — cilësi të papajtueshme me idealet demokratike. Guvernatori Grisëold refuzoi ta priste Zervën dhe njoftoi sekretarin e tij se emërimi i tij do të ishte “fatkeqësi e madhe për Greqinë”.
Në Senatin Amerikan, oficeri ushtarak me origjinë greke Kouvaras dëshmoi më 31 mars 1947 se Zerva ishte kolaboracionist i ngjashëm me Mihajloviqin e Jugosllavisë — dhe paraqiti si provë memorandumin e Shtatmadhorisë Gjenerale të Korpusit të 22-të të Ushtrisë Gjermane, dokument që vërtetonte marrëveshjen mes EDES-it dhe forcave gjermane në Epir.
VI. Rezistenca çame: E vërteta që fshihet
Kundër narrativës së bashkëpunimit kolektiv çam me nazistët qëndron një e vërtetë e pamohueshme: gjatë luftës antifashiste, popullsia shqiptare e Çamërisë inkuadroi mbi 1 000 luftëtarë në formacionet luftarake shqiptare dhe greke — pa llogaritur qindra të tjerë që vepronin në terren. Vetëm në radhët e ELAS-it, forca greke e majtës antifashiste, dhanë jetën 68 partizanë çamë.
Marrëveshja e Mukjes e gushtit 1943 — ndërmjet Frontit Nacional-Çlirimtar dhe Ballit Kombëtar shqiptar — kishte krijuar kornizën për bashkimin e forcave politike shqiptare, duke përfshirë edhe çështjen e Çamërisë. Megjithëse kjo marrëveshje u denoncua njëanshëm nga Partia Komuniste Shqiptare, çamët vazhdonin ta citonin si kuadrin e vetëm të vlefshëm politik. Qëndrimi i tyre ishte: jo luftë civile, bashkim kombëtar, mbrojtje e identitetit.
Nuri Dino e formulonte këtë qartë në letrën e shkurtit 1944: mjaft gjak shqiptari kishte ujitur tokën, mjaft larg ishte dëgjuar afshi popullor — e nesërmja duhej t’i gjente shqiptarët të bashkuar. Por uniteti nuk u arrit; dhe e nesërmja i gjeti çamët të shpërndarë, të zhveshur, të dëbuar.
VII. Gjyqi i Janinës dhe legalizimi i krimit
Instrumenti juridik i përdorur për të “legalizuar” spastrimin etnik ishte i ashtuquajturi “Gjyqi i Kolaboracionistëve” i Janinës, i zhvilluar në vitet 1945–1946. Ky gjyqi dënoi in absentia 1 930 shqiptarë çamë — pikërisht numër i ngjashëm me atë të 2 000 personave që majori Palmer identifikoi si të dënueshëm sipas informacioneve greke. Kjo koincidencë numerike është domethënëse: gjyqi nuk ofroi drejtësi; ai ofroi mbulim juridik retroaktiv për krimin e kryer.
Vetë Zerva e pranoi natyrën e veprimit të tij. Në letrën e 4 gushtit 1953, ai i porosiste Jani Dani Popoviqit: “Të marrë përsipër detyrën e sqarimit të bashkëatdhetarëve (grekëve) se kush e pastroi Çamërinë nga shqiptarët.” Fjalia është konfesion — dhe dëshmi. Zerva nuk fliste për drejtësi; ai fliste për pastrim.
VIII. Heshtja e vazhdueshme dhe detyrimi moral
Memorandumi i Komitetit Antifashist Nacionalçlirimtar të refugjatëve çamë, publikuar në gazetën “Bashkimi” dhe riprodhuar nga “Pravda”, konstatonte se aksionet e autoriteteve greke ishin “në kontradiktë të qartë me Kartën e Atlantikut dhe me vendimet e Jaltës dhe Potsdamit”. Ky vlerësim — i bërë menjëherë pas ngjarjeve — mbetet i vlefshëm dhe i pakontestueshëm juridikisht.
Çamëria nuk është çështje nostalgjie politike apo instrumentalizimi diplomatik — ajo është çështje drejtësie historike. Dokumentat janë të qarta: arkivat gjermane, dëshmitë britanike, konfesionimet e Zervës vetë, protestat e Departamentit Amerikan të Shtetit, 68 partizanë çamë të rënë në radhët e ELAS-it. Çdo shtresë e evidencës konfirmon të njëjtin fakt themelor: spastrimi etnik i Çamërisë ishte krim i organizuar, i inkurajuar dhe i ekzekutuar me paramendim.
Bashkësia ndërkombëtare, që vetë ka dokumentuar këto ngjarje nëpërmjet misioneve të saj ushtarake e diplomatike, ka detyrimin moral të mos vazhdojë heshtjen e komplicitetit. Ndërkohë, historiografia shkencore — pavarësisht kombësisë — ka detyrimin akademik të flasë me evidencë, jo me mitologji kombëtare. Çamëria pret jo gjykim politikisht të orientuar, por njohje historike të bazuar mbi faktet. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
BURIME:
• Arkivat Shtetërore të Shqipërisë — Dëshmi të emigrantëve çamë, korrik 1944.
• Arkivat Sekrete të Vermakhtit Gjerman — Marrëveshja Zervë-Komanda e 22-të Malore, shkurt 1944.
• Ditari i Rexhep Dinos — Dokument personal mbi çarmatimin gjerman dhe hyrjen e Zervës.
• Letra e Nuri Dinos drejtuar Shefqet Pecit, 21 shkurt 1944.
• Letra e Napoleon Zervës drejtuar Jani Dani Popoviqit, 4 gusht 1953.
• Dëshmia e Majorit Palmer, Misioni Anglez në Shqipëri (“Forca 399”).
• Kolonel Monague Woodhouse — Raport mbi aktivitetet e EDES-it, 1944.
• Departamenti Amerikan i Shtetit — Shkëmbimet diplomatike mbi kandidaturën e Zervës, 1947.
• Dëshmia e Kouvaras në Senatin Amerikan, 31 mars 1947.
• Memorandumi i Komitetit Antifashist Nacionalçlirimtar të Refugjatëve Çamë, publikuar në “Bashkimi” dhe “Pravda”.
• Letra e Këshillit Antifashist të Çamërisë drejtuar Qeverive të Fuqive të Mëdha, korrik 1944.
