Konteksti historik: Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus — i njohur si Justiniani I ose Justiniani i Madh — lindi rreth vitit 482 e.s. në fshatin Bederiana, në rajonin e Dardanisë (Kosova e sotme). Dardania ishte krahinë ilire, dhe Justiniani ishte me prejardhje ilire — një fakt që ka rëndësi të madhe për të kuptuar motivimin e tij për të fortifikuar ato troje.
Midis shekujve IV–VI, shthurja e sistemit skllavopronar dhe dyndjet e popujve barbare sjellin një valë të re ndërtimore në Iliri. Fortifikohen qendrat e banuara, ndërtohen kështjella të vogla si pjesë e sistemit mbrojtës të qyteteve të mëdha, dhe fillojnë të shfaqen fortifikimet e krahinave periferike. Por kulmi i kësaj periudhe do të vinte me një emër të vetëm — Justiniani I.
Kur Justiniani I u ngjit në fronin e Perandorisë Bizantine – Roma e Lindjes, në vitin 527 e.s., ai solli me vete jo vetëm ambicien për të rikthyer lavdinë e Romës, por edhe një kujtesë të rrënjëzuar në gurët e Dardanisë — vendit ku kishte lindur, ku stërgjyshërit e tij ilirë kishin ndërtuar kalate e para. Me origjinë nga trojet ilire të Dardanisë (Kosova e sotme), ky perandor kolosal nuk ishte për Ilirikun thjesht sundimtar — ai ishte bir i atij vendi.
Vendimi i Justinianit për të ndërtuar dhe rindërtuar me shkallë të jashtëzakonshme fortifikimet e Ilirikut nuk mund të kuptohet thjesht si strategji ushtarake. Kishte diçka më të thellë: ndoshta edhe vetëdija se po mbroheshin trojet nga ku kishte ardhur gjaku i tij, po rindërtoheshin muret nën hijen e të cilëve kishin jetuar paraardhësit e tij ilirë. Historia shpesh nënvlerëson dimensionin emocional e identitar të vendimeve politike të mëdha.
Dëshmia kryesore për veprimtarinë fortifikuese të Justinianit na vjen nga historiani i tij, Prokopi nga Cezarea, në veprën e paçmuar «Mbi Ndërtimet» (De Aedificiis). Prokopi shkruan se perandori Justinian «e fortifikoi krejt pjesën e brendshme të Ilirisë» (Provinca e Ilirikut), ndërsa anën e Danubit e pajisi me kështjella dhe garnizone ushtarësh. Ai nënvizon se kështjellat e ngritura nga perandorët e mëparshëm romakë «shërbenin më shumë për të treguar që buza e Istrit (Danubit) nuk ishte krejt e pabanuar, se sa për ta mbrojtur» — por Justiniani i rindërtoi ato «jo më ashtu siç ishin, por i bëri më të forta dhe shumë prej tyre krejt të reja».
Justiniani ndërtoi ose rindërtoi 94 fortifikime vetëm në provincat e Epirit të Ri dhe Epirit të Vjetër — territorin e Shqipërisë së sotme.
Gjerak Karaiskaj në veprën e tij të njohur, 5000 vjet fortifikime në Shqipëri, dokumenton se vetëm në provincat e Epirit të Ri dhe të Vjetër — ku përfshihej territori i vendit tonë — Justiniani ndërtoi ose rindërtoi 94 fortifikime. Kjo shifër është mbresëlënëse edhe sipas standardeve moderne. Ndërmjet kështjellave të identifikueshme nga lista e Prokopit dallohen: Foinika (Finiq), Antipagrai (Antpatrea — Berati), Kionin (Kanina), dhe Aulon (Vlora).
Prokopi transmeton edhe filozofinë fortifikuese të Justinianit: perandori ua kishte «zgjeruar rrethin» disa kështjellave, ndërsa «ua ngushtoi» të tjerave, «ashtu si e pa të arsyeshme, për ta bërë më të vështirë hyrjen e armiqve». Ky ishte mendim strategjik i rafinuar — jo ndërtim i verbër, por rindërtim i kujdesshëm sipas analizës taktike të çdo objekti.
Durrësi — metropoli bregdetar i Perandorisë Bizantine në Adriatik — pati nën Justinianin fortifikimet «më të fuqishme e më të mëdha, që njohu në të gjitha kohët», siç shkruan Karaiskaj. Prokopi konfirmon se perandori ndërtoi aty «një kala të re». Studiuesi supozon me argumente bindëse se edhe muri i portës së Durrësit — njëri prej elementeve arkitektonike më të sofistikuara të qytetit — i takon periudhës justiniane. Po ashtu, kulla e Petrelës (Tiranë) — ajo strukturë cilindrike mbi majën shkëmbore që kontrollon kryqëzimin e rrugëve — mendohet t’i atribuohet Justinianit I.
Sistemi fortifikues justinian në trojet shqiptare ishte i menduar me logjikë rrjeti. Kështjellat nuk ishin të shpërndara rastësisht — ato ndiqnin rrugët strategjike, mbronin luginat e lumenjve dhe siguronin qytetet kryesore. Rreth Durrësit, qendra e gravitetit fortifikues binte në jug-lindje, pranë rrugës Egnatia dhe degëzimit të saj nëpër Qafën e Kërrabës — të njëjtës rrugë ku do të kalonin ushtritë gote të Teodorikut në vitin 479 dhe ku, disa shekuj më vonë, perandori Aleks Komneni do të ikte nga normandët.
Kulla e Petrelës: Kur gurët ruajnë memorien
Midis fortifikimeve justiniane, kulla e Petrelës meriton vëmendje të veçantë. E ngritur mbi një majë shkëmbore në dalje të Malësisë së Kërrabës, ajo kontrollonte një pikë nevralgjike komunikacioni: kryqëzimin e rrugës nga Kruja, asaj nga Durrësi dhe asaj nga Elbasani. Format cilindrike e kullës — tipike për periudhën bizantine të shek. VI — dhe teknika e ndërtimit me tulla e vendosin qartë në epokën justiniane.
Sot, kulla e Petrelës është kthyer në simbol romantik — sajt historik, destinacion turistik, vend takimi. Por pak nga ata që e fotografojnë e dinë se po prekin historinë e perandorit ilir nga Dardania, të cilit trojet shqiptare i kishin dhënë gjak dhe frymëzim, dhe të cilit ai u ktheu mbrojtje te ngurtë.
⸻ ⸻ ⸻
Mesjetë shqiptare: Kështjella si identitet kombëtar (VII–XV shek.)
Pas rënies graduale të sistemit justinian, trojet shqiptare hyjnë në periudhën mesjetare me një trashëgimi fortifikuese të konsoliduar. Shekujt VII–XIII shënojnë fazën e parë të zhvillimit mesjetar — periudhë gjatë së cilës fortifikimet shqiptare arritën shkallë të lartë zhvillimi. Karaiskaj vëzhgon me admirim: ndërsa në Shqipëri të shekujve IX–XI ekzistonin kështjella të fuqishme me mure guri dhe qytete të mëdha si Durrësi, Berati, Kanina, Lezha dhe Himara, Evropa Perëndimore vazhdonte të përdorte fortesat prej druri.
Kanina — ajo kala madhështore mbi kodrat e Vlorës, në lartësinë 380 metra — epitomizonte traditën e vazhdimësisë fortifikuese. E filluar në antikitet, e rindërtuar nga Justiniani (Prokopi e regjistron me emrin Kionin), e rindërtuar sërish nga sulltan Sulejmani në vitin 1530 — Kanina është metafora e vetë historisë shqiptare: mur i mbijetuar nëpër dyndje, pushtime dhe rilindje.
Periudha e dytë mesjetare (shek. XIV–XV) sjell dimensionin heroik. Kjo është koha e Gjergj Kastriotit — Skënderbeut — dhe luftërave epike kundër Perandorisë Osmane. Kruja bëhet simbol i rezistencës jo vetëm sepse aty jetonte Skënderbeu, por sepse muri i saj i fortë, i ndërtuar dhe i rifortifikuar me kujdes të veçantë, u bë pengesa e pakapërcyeshme për ushtritë osmane. Pas rrethimit të parë të Krujës, Skënderbeu ndërtoi kullën e re te rrumbullakët — e ulët dhe me perimetër të gjerë, e përshtatur ndaj artilerisë së re. Ishin gurët e kujdesshëm shqiptarë kundër barutit osman.
Por fortifikimet mesjetare nuk ishin thjesht instrumente lufte. Ato ishin edhe qendra kulturore, ekonomike, vendtakimi. Brenda mureve të Kaninës — sipas udhëtarit turk Çelebiut — kishte shtëpi banimi, ndërtesa për garnizonin, depo municioni dhe stera uji. Kalaja nuk ishte vetëm refugjum — ishte bashkësi njerëzore, ishte qytet.
Tradita e Kullës: Fortifikimi si mënyrë jetese shqiptare
Ndër fenomenet më origjinale dhe më të veçanta të kulturës fortifikuese shqiptare është kulla — ajo strukturë vertikale e gurit që shërbente njëkohësisht si banesë, kala, simbol statusi dhe vend mbrojtjeje. Kullja nuk kishte paralele të plota në Evropë. Ajo ishte produkt i kushteve specifike shqiptare: terreni malor, organizimi fisnor, pasiguria feudale dhe tradita e gjatë e vetë-mbrojtjes.
Karaiskaj shpjegon se kulla e veçuar ka lindur pothuajse paralel me kullat e lidhura me sistemet mbrojtëse të kalave — dëshmi e lashtë e Vagalatit dhe e Çukës në rrethin e Sarandës e vendosin traditën e kullës që në periudhën antike. Por kulmi i shpërndarjes së saj lidhet me periudhën feudale dhe veçanërisht me shekujt XVII–XIX, kur kulla u bë praktikisht zëvendësuese e banesës së zakonshme në zona të caktuara malore.
Banesa e fortifikuar — kombinim i banesës me kullën — shërbente si privilegj i klasave sunduese, por me kalimin e kohës u përqafua gjerësisht nga komunitetet malore. Çdo kull tregonte historinë e familjes që e kishte ndërtuar: guri i zgjedhur, teknika e ndërtimit, forma e frëngjive — të gjitha ishin kode kulturore të lexueshme nga ai që i njihte.
Kulla shqiptare nuk ishte thjesht fortifikim — ishte autobiografia guri e një familjeje, fisnike apo fshatare.
Pesë mijë vjet vazhdimësi: Çfarë na thonë sot gurët
Tradita fortifikuese shqiptare ka kontinuitet të brendshëm, evoluon organikisht dhe ka kontribuar me tipare origjinale në trashëgiminë arkitektonike të Ballkanit dhe të Evropës. Kundër teorisë kolonialiste të «importimit të kulturës», arkeologjia shqiptare ka vënë gur mbi gur dëshminë: ilirët ndërtuan vetë, projektuan vetë, inovuan vetë.
Justiniani i Madh — bir i Dardanisë, trashëgimtar i gjakut ilir — erdhi dhe i fortifikoi ato troje me burimet e perandorisë më të fuqishme të botës antike të vonë. Ky fakt duhet lexuar jo vetëm si politikë perandorake, por si akt identitar: ai nuk fortifikoi vetëm kufij — ai ruajti vendin e prejardhjes, ato ara ilire ku gurët kishin folur gjithmonë gjuhën e rezistencës.
Sot, kalatë dhe kështjellat shqiptare — nga Butrinti deri te Kruja, nga Berati deri te Rozafa — janë trashëgimi e gjallë. UNESCO i ka mbrojtur disa prej tyre; turizmi kulturor i frekuenton të tjerat. Por ajo që mungon shpesh është leximi i thellë i historisë që ato bartin: pesë mijë vjet qytetërim, rezistencë, identitet por edhe gjak dhe art. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
• Karaiskaj, Gjerak. Pesë Mijë Vjet Fortifikime në Shqipëri. Shtëpia Botuese «8 Nëntori», Tiranë.
• Prokopi nga Cezarea. Mbi Ndërtimet (De Aedificiis), Libri IV — burim primar mbi veprimtarinë fortifikuese të Justinianit I në Ilirik.
• Islami, S. Lindja dhe Zhvillimi i Jetës Qytetare në Iliri. Iliria II, 1972.
• Ceka, N. Fortifikime të Vona Antike pranë Rrugës Egnatia. Monumentet 7-8, 1974.
• Baçe, A. Fortifikimet e Antikitetit të Vonë në Vendin Tonë. Monumentet 11, 1976.
• Prendi, F.; Zheku, K. Qyteti Ilir i Lisit — Origjina dhe Sistemi i Fortifikimit të tij. Iliria II, 1972.
• Budina, Dh.; Prendi, F. Kalaja e Irmajt. Iliria II, 1972.
• Codex Theodosianus, XI, 17, 4 — mbi detyrimet e popullsisë për ndërtimin e mureve në Iliri.
• Çelebi, Evlija. Seyahatname (Libri i Udhëtimeve) — përshkrim i Kaninës, shek. XVII.
• Engels, Friedrich. «…që nga kohërat e Ninevisë dhe të Babilonisë deri në fund të mesjetës muret prej guri ndër kombet e qytetëruara ishin i vetmi mjet fortifikimi» — moto e veprës së Karaiskajt.
— Artikull i bazuar tërësisht në studimin shkencor të Gjerak Karaiskajt —
