Pyetja që nuk shtrohet mjaftueshëm
Në diskursin publik shqiptar dhe ndërkombëtar rrallë shtrohet hapur pyetja: kur erdhën grekofonët në trojet e Shqipërisë jugore, dhe a kanë qenë ata ndonjëherë popullsi autoktone? Narrativa dominuese — e ushqyer kryesisht nga qarqe politike dhe akademike greke — i paraqet ata si trashëgimtarë të një pranie të lashtë helene në “Epirin e Veriut”. Dokumentet historike, megjithatë, tregojnë një panoramë tjetër dhe shumë më të qartë.
Le të shohim burimet arkivore shqiptare, studime akademike të huaja dhe dëshmi dokumentare nga shekulli i 20-të, me qëllim ofrimin e një tabloje historike të bazuar në fakte, larg polemikave politike.
Origjina e grekofonëve: Bujq të ardhur, jo autoktonë
Konsensusi akademik ndërmjet historianëve shqiptarë është i qartë dhe i dokumentuar: popullsia grekofonë e Shqipërisë jugore nuk është autoktone. Ajo u vendos në këto troje gjatë shekujve XVII–XVIII, kryesisht si forcë punëtore bujqësore në pronat e bejlerëve shqiptarë.
“Popullsia grekofone, e cila kishte ardhur në Shqipërinë e Jugut në shek. XVII–XVIII kryesisht si bujq në pronat e bejlerëve shqiptarë, arriti të konsolidohej, të zhvillohej dhe të shndërrohej në një minoritet kombëtar.” — Prof. Beqir Meta, Minoritetet dhe ndërtimi kombëtar në Shqipëri (2013)
Meta sqaron gjithashtu mekanizmat e asimilimit gjuhësor: ndikimi i Kishës Ortodokse Greke, arsimi në greqisht, kontaktet me Greqinë dhe veprimtaria politike intensive e qeverisë greke shpjegojnë greqizimin e një pjese të ortodoksëve shqiptarë dhe vllehëve që jetuan afër kësaj popullsie.
Studiuesi Fatos Veliu mbështet këtë tezë me prova arkivore konkrete nga Arkivi Qendror i Shtetit — dokumenta të vitit 1935, me siglën “tepër sekret” — të cilat listojnë me saktësi pronarët e tokave ku jetonte minoriteti grek:
“Dokumentet… flasin saktësisht jo vetëm mbi pronësitë e tokave të minoritetit të rretheve Gjirokastër, Delvinë dhe Sarandë, por përcaktohen dhe listat e sakta të të gjithë pronarëve të tyre — nga qytetet e Gjirokastrës, Libohovës, Delvinës, Sarandës.” — Fatos Veliu, Java (2012)
Pronarët e tokave janë fiset Malile, Tozaj, Shehaj, Toska, Çarçani, Aliko — emra krejtësisht shqiptarë. Grekofonët, sipas këtyre dokumentave, ishin punëtorë të tokave të tyre, jo pronarë.
Studiuesi Çobo (2018) e formulon kështu konkluzionin:
“Shumica e studiuesve pranojnë se kjo pakicë u vendos në zonat ku ajo banon sot në fund të shek. XVIII si bujq në tokat e pronarëve shqiptarë. Pra, pakicat greke nuk ishin shqiptarë të greqizuar, por ishin grekë të ardhur nga Greqia.” — M. Çobo (2018)
Të dhënat demografike dhe vendosja gjeografike
Të dhënat e Këshillit të Europës konfirmojnë se minoriteti grek ka përfaqësuar historikisht një segment shumë të vogël të popullsisë shqiptare:
Vetëm 2% e popullsisë shqiptare gjatë gjithë periudhës 1945–1990 përbëhej nga pakicat e huaja — greke, maqedonase, arumune, malazeze dhe të tjera bashkë (Këshilli i Europës, ACFC/SR/II(2007)004).
Gjeografikisht, vendosja e minoritetit grek ka qenë e kufizuar:
- Disa fshatra të rretheve Gjirokastër, Sarandë dhe Delvinë
- Zonat e Dropullit, Finiqit, Mesopotamit dhe Alikorit
- Skaji më jugor i territorit shqiptar — jo Himara, jo Korça
Kjo gjeografi e kufizuar është e rëndësishme: pretendimet greke për “Epirin e Veriut” si territor etnik grek nuk gjejnë mbështetje as në shpërndarjen historike të vetë minoritetit.
Dropulli dhe Dropolitsa — Emërtime Shqipe
Një argument i rëndësishëm linguistik dhe historik ka të bëjë me emërtimin e vetë rajonit dhe qytetit. Emri Dropull/Dërropull rrjedh nga gjuha shqipe dhe ilire, duke u lidhur me fjalën për pemën/drurin: dru/druni = dru, pemë. Emri latin i rajonit, Dryinoupolis, konfirmon po këtë rrënjë (greqisht: drys = dru lisi).
Ndërkaq, qyteti i Peloponezit i njohur si “Tripolitsa” te Kolokotroni nuk ka asnjë lidhje me rajonin shqiptar. Dropolitsa do të thotë tekstualisht “Dropulli i vogël” — prapashtesa -tsa është zvogëluese shqipe/arvanitishte dhe jo sllave. Konfuzioni terminologjik është karakteristik i keqinterpretimeve historike greke të toponimisë ballkanike.
Fotografia e grave me veshje tradicionale të Dropullit (“Vue des costumes de Dropulli”) dhe gravura historike e Teftica/Tripolitsës ilustrojnë hapësirën kulturore autoktone të rajonit, e cila nuk ka qenë ndonjëherë ekskluzivisht greke. (Shohim fotot më poshtë)
Politika shqiptare ndaj minoritetit (1912–1944): Model tolerance
Një fakt shpesh i anashkaluar: qeveritë shqiptare të periudhës ndërmjet dy luftërave trajtuan minoritetin grek me standarde shumë mbi ato që Greqia u ofronte shqiptarëve të saj.
Sipas Prof. Metës, qeveria shqiptare pas vitit 1921:
- Respektoi pronat dhe nuk pati asnjë shpronësim
- Siguroi përfaqësim proporcional të minoritetit në parlament
- Financoi shkolla greke nga buxheti shtetëror shqiptar
- Toleroi financimet private greke për shkollat e minoritetit, madje edhe kur ishin të paligjshme
- Respektoi të drejtat fetare dhe kulturore
Meta vëren me ironi: “Gjatë kësaj periudhe shteti grek nuk kishte se çfarë të kërkonte më tepër lidhur me përmirësimin e standardeve të lirive e të drejtave të këtij minoriteti” — dhe megjithatë Athina nuk reshti së ushtruar presion mbi Tiranën.
Regjistrimi i 1918 dhe dëshmia demografike
Regjistrimi Shqiptar i Vitit 1918 (Albanian Census of 1918) — dokument i rëndësishëm historik — ofron të dhëna demografike mbi strukturën e popullsisë në të gjithë territorin. Ai konfirmon se vendbanimet me shumicë jo-shqiptare janë të lokalizuara dhe jo të shpërndara, duke hedhur poshtë tezën e “praesencës greke” si fenomen gjithëpërfshirës.
Kriteret e veçimit të vendbanimeve “atipike” demografikisht në këtë regjistrim — si prani e pakicave etnike mbi 20% ose popullsi ortodokse mbi 20% — tregojnë se shumica dërrmuese e territorit shqiptar ishte etnikisht homogjene.
Epiri dhe historia e lashtë: Çfarë tregojnë burimet
Narrativa e “Epirit Verior” si territor grek kërkon të lidhë çdo gjë të lashtë epirote me greqinë. Por historia e mbretërisë epirote dëshmon kundër:
Mbretëria e Epirit u ngrit rreth vitit 370 p.e.s., si njësi politike ballkanike e pavarur. Princesha epirote Olimpia u martua me mbretin maqedonas Filip II, dhe nga kjo martesë lindi Aleksandri i Madh — figura që Greqia moderne e kërkon si të vetën, por që nuk ishte greke as gjuhësisht, as etnikisht sipas standardeve të kohës. Mbreti Pirro i Epirit (319–272 p.e.s.) — ndërtues i teatrit të Dodonës, njeriu pas fjalës “fitore pirike” — ishte udhëheqës epirot, jo grek.
Ndërkaq, koncepti i “Periudhës Helenistike” i vendos nën ombrellën greke të gjitha kultura ballkanike nga vdekja e Aleksandrit (323 p.e.s.) deri te pushtimi romak. Kjo terminologji e krijuar nga historiografia e shekullit XIX atribon arritjet e popujve ilirë, epirotë, maqedonë dhe thrakë tek “Greqia e lashtë” — entitet që si shtet modern nuk ekziston para vitit 1832.
Kënget popullore dhe kujtesa historike
Kënget popullore janë shpesh dëshmi e çmuar historike. Kënge si “Saranda Pallikaria” — e cila tregon udhëtimin e dyzet trima për te “Ndropulli/Dropolitsa” — e emërtojnë qytetin me formën shqipe, duke konfirmuar gjuhësisht se populli e njihte dhe e emërtonte këtë hapësirë shqip.
Edhe poeti dhe atdhetari Gjergj Fishta e shpreh qartë vizionin historik:
“Qysh prej Tivarit deri n’ Prevezë, Gjithkund lshon dielli vap’ edhe rrezë, Asht tok’ e jona, prind na e kanë lanë…” — Gjergj Fishta
Nga shqyrtimi i dokumenteve historike dhe studimeve akademike dalin disa konkluzione të qarta:
- Minoriteti grek NUK është autokton. Dokumentet arkivore shqiptare dhe studimet akademike konfirmojnë se grekofonët u vendosën në Shqipërinë Jugore gjatë shek. XVII–XVIII si punëtorë bujqësorë.
- Tokat nuk janë greke. Listat e pronarëve të tokave (dosja arkivore 316/1935) tregojnë qartë pronarë shqiptarë, jo grekofonë.
- Zona e minoritetit është e kufizuar gjeografikisht. Himara dhe Korça nuk kanë qenë kurrë zona minoritare greke dhe nuk duhet trajtuar si të tilla.
- Emërtimet topografike janë shqipe. Dropull, Dropolitsa, Dryinoupolis — të gjitha rrjedhin nga fjalori iliro-shqip, jo grek.
- Reciprociteti është kusht i drejtësisë. Shqipëria trajtoi minoritetin grek me standarde europiane. Greqia duhet të njohë dhe respektojë me të njëjtat standarde minoritetin shqiptar — duke përfshirë çamët dhe arvanitët.
Historia nuk është arenë polemikash — është dokument. Dhe dokumentet flasin qartë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimet dhe Bibliografia
Meta, B. (2013). Minoritetet dhe ndërtimi kombëtar në Shqipëri (1912–1924). Qendra e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë, Tiranë.
Historia e minoritetit grek në Shqipëri – Peza, L. & Peza, L. (2020).
Çobo, M. (2018). Pozita juridike e minoriteteve në Shqipëri gjatë viteve 1920–1930. Tiranë.
Veliu, F. (2012). Intervistë. Gazeta Java.
Peza, L. & Peza, L. (2018). Gjuhët e lashta të Ballkanit dhe Anadollit dhe familja pellazgike e gjuhëve. Tiranë.
Arkivi Qendror i Shtetit. (1935). Dosja 316, faqe 252 (dokumentë “tepër sekret” mbi pronësitë e tokave).
Këshilli i Europës. ACFC/SR/II(2007)004 Annexes in Albanian. Strasbourg, 18 May 2007.
Regjistrim Demografik Shqiptar, 1918 (Albanian Census of 1918 — Franz Seiner).
Wordsworth, C. (1882). Greece Pictorial, Descriptive & Historical. London: John Murray. [Gravura historike e Tripolitsës/Tefticës].
