Në një nga periudhat më të errëta dhe më vendimtare të historisë moderne të Ballkanit, pranvera e vitit 1944 shënoi një përpjekje diplomatike sa të guximshme, aq edhe tragjike. Një dokument historik i datës 10 Maj 1944, i dalë nga Komiteti Qendror i Ballit Kombëtar dhe i nënshkruar nga kryetari i tij, Mid’hat Frashëri, dëshmon për një vizion gjeopolitik të paprecedentë: dorën e zgjatur të Shqipërisë drejt Greqisë për një luftë të përbashkët antifashiste dhe për krijimin e një blloku mbrojtës kundër imperializmit sllav.
Megjithatë, mungesa e një përgjigjeje adekuate nga pala greke dhe rrjedhoja e ngjarjeve flasin qartë për orientimin e Athinës dhe qëllimet e saj thelbësore në realpolitikën ballkanike.
Anatomia e një propozimi: Pragmatizmi i elitës shqiptare
Dokumenti në fjalë, i drejtuar zotit Dhimitër Falo—një gazetar i njohur nga Voskopoja—zbulon një projekt-marrëveshje me nëntë pika që synonte një konfederatë ose shtet të përbashkët greko-shqiptar. Përfaqësuesit shqiptarë në këtë negociatë nuk ishin figura periferike, por vetë thelbi i inteligjencës dhe elitës politike nacionaliste të kohës: Mid’hat Frashëri, Xhavit Leskoviku (ish-ambasador në Greqi), Koço Kota (ish-kryeministër), Selman Riza (përfaqësues i Kosovës dhe gjuhëtar i shquar) dhe Koço Tasi.
Pikat e propozuara nga pala shqiptare dëshmojnë një gatishmëri ekstreme për kompromis në emër të mbijetesës kombëtare. Shqipëria ofronte një “lidhje në formë federative” ku, në rast lufte, “komanda e përgjithshme ushtarake do të vihet në dorë të Greqisë” (Pika 7). Baza e kësaj marrëveshjeje ishte pavarësia dhe sovraniteti i plotë i të dyja palëve (Pika 2), si dhe ruajtja e kufijve të vitit 1939 (Pika 3). Në këmbim të kësaj aleance ofensive dhe defensive ushtarake dhe ekonomike, Greqia duhej të “angazhohej të mbështeste rivendikimet Shqiptare për Kosovën dhe anën e Dibrës” në konferencën e ardhshme të paqes (Pika 8).
Rreziku i përbashkët: Boshti antifashist dhe antisllav
Në një analizë akademike të raporteve të kohës, veçanërisht duke iu referuar raportit të Gjeneralit të Ushtrisë Greke, Athanasios Chrisochoou (9 Shkurt 1944), del në pah se argumenti thelbësor i të dyja palëve në tryezë ishte natyra jo-sllave e dy popujve. Të dyja palët binin dakord se “Grekët dhe Shqiptarët kanë gjak të përbashkët”, nuk kanë lidhje me serbët dhe duhej të bashkëpunonin për të mbrojtur Gadishullin e Ballkanit nga “Imperializmi Sllav”.
Për elitën nacionaliste shqiptare, ky ishte një gur themeli gjeopolitik. Shqipëria ishte e gatshme të sakrifikonte një pjesë të autonomisë së saj komanduese ushtarake, me kushtin e vetëm që ky koalicion të garantonte mbijetesën e kombit nga rreziku që vinte “nga ana e përtejme e Adriatikut” (fashizmi) dhe rreziku sllav që kërcënonte nga Veriu dhe Lindja.
Përplasja e vizioneve: Aleancë apo hegjemoni?
Pavarësisht vullnetit të palës shqiptare, dokumentet tregojnë një asimetri të thellë në pritshmëritë e Athinës. Raporti i Gjeneralit Chrisochoou thekson një strukturë ku Greqia nuk kërkonte thjesht aleancë, por hegjemoni absolute. Sipas vizionit grek:
- Politika e Jashtme do të vendosej nga Athina.
- Operacionet ushtarake do të drejtoheshin nga Ministri Grek i Mbrojtjes.
- Politika financiare do të ishte nën komandën e Ministrit Grek të Financave.
Ndërkohë që shqiptarët e shihnin lidhjen si një mjet për “të mbajtur ballë rrezikut sllav” dhe për zgjidhjen paqësore të çështjes së minoriteteve (Pika 9 e letrës së Frashërit thekson se minoritetet duhet të shihen “me sy të mirë” dhe të kenë “të drejtat e tyre”), plani i Athinës e reduktonte Shqipërinë në një entitet që do të gëzonte vetëm autonomi për “çështjet e komunitetit shqiptar”.
Heshtja greke dhe orientimi në realpolitikë
Dora e zgjatur e Shqipërisë, fatkeqësisht, mbeti e varur në ajër. Mungesa e një marrëveshjeje përfundimtare dhe heshtja e mëvonshme institucionale e Greqisë nuk ishin të rastësishme; ato flasin vëllime të tëra për orientimin fashist por edhe grabitqar të Greqisë në realpolitikë.
Greqia po luante një lojë të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo përballej me kërcënimin komunist dhe sllav brenda saj (gjë që u reflektua në Luftën e saj Civile). Nga ana tjetër, qarqet politike në Athinë nuk hoqën kurrë dorë nga pretendimet e tyre territoriale, veçanërisht ndaj asaj që ata e konsideronin si interes jetik shtetëror në rajonin e Jugut të Shqipërisë, ose specifikisht në Epirit te Veriut. Një cështje e ngritur mbi artifice gjeopolitike dhe mitologji të stisus si histori, për të legjitimuar rrëmbimin e Camerisë. Të pranonin kushtin e Mid’hat Frashërit për njohjen solemne të kufijve të vitit 1939 do të thoshte të hiqnin dorë përfundimisht nga axhenda e tyre ekspansioniste (Megali Idea).
Për më tepër, sabotimi i marrëveshjes u nxit fuqishëm nga komunistët grekë dhe ata shqiptarë. Siç thekson edhe Gjenerali Chrisochoou, forcat komuniste në të dyja anët e kufirit vepruan në sinkron për të minuar këtë aleancë nacionaliste.
Fati i negociatorëve dhe fundi i një iluzioni
Tragjedia e kësaj iniciative reflektohet më së miri në fatin e vetë negociatorëve. Me triumfin e komunizmit, bashkë-ideatorët e kësaj aleance u përballën me dënime kapitale. Koço Kota u gjykua në Gjyqet Speciale të vitit 1945 pasi komunistët grekë ia dorëzuan autoriteteve komuniste shqiptare; Koço Tasi pati një fat të ngjashëm; Selman Riza u përndoq nga komunistët jugosllavë; dhe vetë Gjenerali grek Chrisochoou u dënua me vdekje nga “Gjykatat e Republikës Popullore” (dhe edhe në vitin 2018 iu hoq emri nga një rrugë në Selanik me akuzën si “tradhtar”).
Dokumenti i 10 Majit 1944 mbetet një testament thelbësor historik. Ai vërteton se elita kombëtare shqiptare ofroi një platformë evropiane dhe ballkanike bashkëpunimi, të bazuar në respektin reciprok dhe luftën e përbashkët. Dështimi i këtij projekti nuk erdhi nga mungesa e sinqeritetit shqiptar, por nga pamundësia e shtetit grek për t’u shkëputur nga pretendimet e vjetra territoriale ndaj “Epirit te veriut” dhe nga pesha shtypëse e një realpolitike që favorizoi konfliktin dhe ndërhyrjen e ideologjive totalitare mbi paqen federative.
