Kur në vitin 2002 gazetari grek Takis Michas botoi librin Unholy Alliance: Greece and Milošević’s Serbia, ai sfidoi një nga tabutë më të mëdha të shoqërisë greke moderne: mbështetjen politike, fetare, mediatike dhe shoqërore që Greqia i dha regjimit të Slobodan Milošević gjatë luftërave jugosllave. Vepra e Michas nuk është thjesht një histori diplomatike e marrëdhënieve greko-serbe. Ajo është një autopsi morale e një epoke, një analizë e mekanizmave përmes të cilëve nacionalizmi etnik, solidariteti fetar ortodoks dhe propaganda mediatike krijuan një klimë që justifikoi ose minimizoi krime të rënda kundër boshnjakëve, shqiptarëve të Kosovës dhe popujve të tjerë të Ballkanit.
Aktualiteti i veprës Unholy Alliance: Greece and Milošević’s Serbia, nuk qëndron thjesht në vlerën e saj si dëshmi historike, por në faktin se ajo zbulon një nga ligësitë më të errëta të historisë njerëzore: prirjen e kombeve për t’i maskuar dëshirat e tyre për zgjerim e dominim nën petkun e drejtësisë, identitetit dhe misionit historik. Në vitin 2026, ashtu si në dekadat që trajton libri, Ballkani vazhdon të mbetet skenë ku vullneti politik shpesh shfaqet në trajtën e pretendimeve territoriale, miteve kombëtare dhe interpretimeve të njëanshme të së kaluarës.
Nëse i referohemi aktualitetit gjeopolitik, gjejme ende nje Serbi qe lakmon Kosovën, me parrulla ekstremiste dhe nacionaliste jo larg atyre të Milloshevicit dhe sakaq Greqia pretendon zona të tëra të jugut të Shqipërisë, duke stisur dhe fryre shifrat e një minoriteti grek edhe në zona ku historikisht nuk ka pasur një të tillë.
Historia e Ballkanit na kujton se njeriu rrallë mëson nga vuajtja dhe akoma më rrallë nga historia. Ajo që ndryshon janë emrat, kufijtë dhe sloganet; ajo që mbetet e pandryshuar është vullneti për zotërim. Pretendimet territoriale, mitet etnike dhe rivalitetet kombëtare nuk janë veçse forma të reja të së njëjtës etje të lashtë për pushtet. Për sa kohë që kjo etje vazhdon të paraqitet si e drejtë historike dhe jo si shfaqje e interesit, Ballkani do të mbetet një hapësirë ku paqja është e brishtë, ndërsa konflikti një mundësi gjithmonë e pranishme. Në këtë kuptim, vepra e Takis Michas nuk flet vetëm për të shkuarën; ajo flet për tragjedinë e përhershme të natyrës njerëzore.
Një libër i shkruar kundër heshtjes
Vetë Michas e shpjegon se qëllimi i tij nuk ishte të shkruante një histori tradicionale të politikës së jashtme greke, por të analizonte atë që ai e quan “habits of the heart” – mentalitetet, perceptimet dhe reflekset kolektive që dominuan shoqërinë greke gjatë viteve të luftërave jugosllave. Ai argumenton se problemi nuk ishte vetëm politika shtetërore, por një konsensus shumë më i gjerë kulturor që e shihte konfliktin si një përballje civilizuese mes ortodoksisë dhe islamit.
Sipas autorit, një pjesë e madhe e opinionit publik grek konsumonte me etje narrativa për “komplotet e Vatikanit”, “tradhtinë muslimane”, “heroizmin serb” dhe “hipokrizinë perëndimore”, ndërsa vuajtjet reale të viktimave boshnjake dhe shqiptare mbeteshin në periferi të debatit publik.
Ortodoksia si platformë politike
Një nga tezat qendrore të librit është se afrimi greko-serb nuk mund të shpjegohet vetëm me interesa gjeopolitike. Michas argumenton se ai mbështetej në një ideologji të ndërtuar mbi nacionalizmin etnik dhe identitetin ortodoks. Në analizën e tij, identiteti kombëtar grek u formësua historikisht rreth tri shtyllave: miti i vazhdimësisë së drejtpërdrejtë me Greqinë e lashtë, gjuha greke dhe Kisha Ortodokse.
Autori citon studiues që argumentojnë se në kulturën politike greke të shekullit XIX dhe XX, të drejtat individuale dhe koncepti liberal i qytetarisë shpesh u nënshtruan ndaj logjikës së etnosit dhe homogjenitetit kombëtar. Kjo krijoi një terren ku solidariteti etnik dhe fetar kishte përparësi ndaj shqetësimeve për të drejtat e njeriut.
Pikërisht në këtë kontekst, luftërat e Bosnjës dhe Kosovës u perceptuan nga shumë qarqe greke jo si tragjedi humanitare, por si beteja të një “bashkësie ortodokse” kundër një bote armiqësore muslimane dhe perëndimore.
Bosnja: momenti kur aleanca doli hapur
Kapitujt më tronditës të librit trajtojnë luftën në Bosnjë. Michas dokumenton se rënia e Srebrenica në korrik 1995 – ngjarje që më vonë u njoh ndërkombëtarisht si gjenocid – u prit me entuziazëm në qarqe të ndryshme greke. Ai përshkruan raportime mediatike që e paraqisnin pushtimin e qytetit si një fitore të përbashkët greko-serbe dhe sjell dëshmi për praninë e paramilitarëve grekë që luftonin në krah të forcave serbo-boshnjake.
Sipas autorit, në Srebrenicë u ngritën krahas flamurit serb edhe flamuri grek, ai i Verginës dhe simbolika bizantine, si shenjë e një solidariteti të perceptuar fetar dhe civilizues.
Michas përshkruan gjithashtu formimin e njësisë paramilitare “Greek Volunteer Guard”, e cila vepronte e integruar në ushtrinë e Republikës Serbe të Bosnjës dhe disa prej anëtarëve të saj u dekoruan nga Radovan Karadžić.
Këto janë ndër pjesët më të debatuara të librit, sepse sfidojnë drejtpërdrejt narrativën tradicionale greke sipas së cilës vendi kishte mbajtur një pozicion kryesisht neutral gjatë luftës.
Heshtja ndaj spastrimit etnik
Një nga akuzat më të rënda që Michas ngre ndaj elitave greke është heshtja pothuajse totale përballë krimeve të kryera në Bosnjë.
Autori vëren se gjatë viteve të luftës nuk pati pothuajse asnjë figurë publike të rëndësishme greke – politikan, artist, klerik apo sindikalist – që të dënonte publikisht bombardimin e Sarajevës, spastrimet etnike apo masakrat kundër civilëve boshnjakë. Në të kundërt, u organizuan vazhdimisht aktivitete solidariteti për Serbinë.
Kjo mungesë e reagimit moral përbën një nga temat më të forta të veprës. Për Michas, problemi nuk ishte vetëm mbështetja ndaj Serbisë, por paaftësia për të parë viktimat kur ato nuk i përkisnin grupit të “duhur” etnik apo fetar.
Kisha Ortodokse Greke dhe legjitimimi i Karaxhiçit
Një kapitull veçanërisht i rëndësishëm trajton rolin e Kishës Ortodokse Greke.
Michas dokumenton deklaratat e Kryepeshkopit Serafim, i cili shpalli hapur se “Kisha Ortodokse është në anën e popullit ortodoks serb” dhe se Serbia duhej konsideruar aleati natyror i Greqisë.
Autori përshkruan vizita të klerikëve grekë në territoret e kontrolluara nga forcat serbo-boshnjake, takime me Karaxhiçin dhe bekime të ushtarëve serbë që merrnin pjesë në rrethimin e Sarajevës.
Kulmi i këtij afrimi ishte organizimi nga Kisha Ortodokse Greke i një manifestimi publik madhështor në Pire për nder të Radovan Karaxhiçit. Sipas Michas, ky akt përbënte jo thjesht një gjest fetar, por një njohje de facto të projektit politik të Republikës Serbe të Bosnjës.
Politika greke dhe admirimi për Millosheviçin
Libri dokumenton se simpatia për Serbinë nuk kufizohej te grupet nacionaliste.
Michas përshkruan takimet e Karaxhiçit me liderë të spektrit politik grek, si dhe raportet e ngrohta që shumë figura politike kishin me Millosheviçin. Ai citon deklarata të ish-kryeministrit grek Andreas Papandreou, i cili e konsideronte Millosheviçin si një “njeri të paqes” dhe shihte me interes propozimet për një afrim institucional mes Greqisë, Serbisë dhe Maqedonisë së atëhershme.
Sipas autorit, në vitin 1994 u diskutua madje ideja e një konfederate greko-serbe-maqedonase, projekt që u bllokua më shumë për arsye pragmatike dhe presion ndërkombëtar sesa për kundërshtime morale ndaj regjimit serb.
Shqiptarët e Kosovës në optikën e “Aleancës së Pashenjtë”
Megjithëse fragmentet e paraqitura fokusohen kryesisht në Bosnjë, Michas argumenton se të njëjtat mekanizma ideologjikë u përdorën edhe ndaj Kosovës.
Ai përshkruan mënyrën se si një pjesë e medias greke minimizonte dëbimin masiv të shqiptarëve të Kosovës, duke e zhvendosur vëmendjen drejt frikës nga një “Shqipëri e Madhe” ose drejt skenarëve gjeopolitikë që paraqisnin shqiptarët si kërcënim rajonal. Në këtë mënyrë, viktimat konkrete zhdukeshin pas miteve kombëtare dhe projeksioneve ideologjike.
Për lexuesin shqiptar, ky është ndoshta aspekti më i rëndësishëm i veprës. Michas sugjeron se një pjesë e konsiderueshme e opinionit publik grek nuk e pa krizën e Kosovës përmes prizmit të të drejtave të njeriut, por përmes një lenteje etno-fetare ku serbët konsideroheshin aleatë natyrorë dhe shqiptarët pjesë e një kampi kundërshtar.
Pse ky libër mbetet aktual?
Rëndësia e Unholy Alliance nuk qëndron vetëm në faktin se dokumenton një periudhë të errët të historisë ballkanike. Vlera e tij më e madhe është se vjen nga një autor grek që sfidoi narrativat dominuese të vendit të tij.
Michas nuk shkruan si një kundërshtar i Greqisë. Përkundrazi, ai shkruan si një demokrat liberal i shqetësuar për mënyrën se si nacionalizmi etnik, kisha, media dhe politika mund të bashkohen për të krijuar një klimë ku krimet relativizohen dhe viktimat humbin zërin.
Për shqiptarët, boshnjakët dhe popujt e tjerë që përjetuan pasojat e nacionalizmit serb në vitet 1990, libri ka rëndësi të veçantë sepse ofron një dëshmi të rrallë nga brenda vetë shoqërisë greke. Ai tregon se mbështetja ndaj Serbisë së Millosheviçit nuk ishte thjesht çështje diplomacie, por pjesë e një vizioni më të gjerë ideologjik që e ndante Ballkanin në kampe civilizuese dhe që shpesh vendoste identitetin etnik mbi të drejtat universale të njeriut.
Në këtë kuptim, Unholy Alliance mbetet një nga veprat më të rëndësishme për të kuptuar jo vetëm marrëdhëniet greko-serbe gjatë shpërbërjes së Jugosllavisë, por edhe mekanizmat përmes të cilëve nacionalizmi dhe solidaritetet etno-fetare mund të justifikojnë indiferencën ndaj vuajtjes së tjetrit edhe sot e kësaj dite. Kjo vepër është një kujtesë se në Ballkan, po aq sa armët, historiografitë selektive dhe mitet politike kanë qenë shpesh instrumente të fuqishme të konfliktit.
