Siguria e propagandës shpesh depërton deri në palcë, duke i bërë njerëzit të mos shqyrtojnë me frymë kritike atë që shohin apo lexojnë, duke u mbështetur në verbërinë mbizotëruese shpirtërore dhe historike. Në këtë kontekst, një rishikim i thellë akademik dhe historik hedh dritë mbi atë që shpesh etiketohet si “Mafia Ortodokse”, një strukturë që ka manipuluar identitetet etnike në Ballkan dhe në Azinë e Vogël, duke zëvendësuar të vërtetat demografike me konstrukte gjeopolitike. Në qendër të këtij debati qëndron dekonstruktimi i identitetit të ashtuquajtur “Pontik”, lidhja e tij me popullsinë Laz, dhe kontrasti i thellë me popullsitë autoktone të gadishullit siç janë Arvanitët.
Lazët, feja dhe konstruktimi i “Pontikëve”
Historikisht, popullsia Laz përbënte trupa besnike dhe efikase të turqve osmanë. Megjithatë, një pjesë e tyre, të cilët ishin natyralisht të besimit Ortodoks, më vonë u njohën gabimisht si “Grekë” dhe “Pontikë”. Kjo metamorfozë identitare bazohet në një përdorim selektiv të fesë si mjet etnogjeneze.
Në të kaluarën, njerëzit e pashkolluar i quanin “Laz” të gjithë ata që flisnin greqisht. Në fakt, gjuha greke në shtetin romak apo “bizantin” ishte thjesht gjuha e të arsimuarve e të gjitha kombeve të perandorisë për “komunikim intelektual” mes tyre, ashtu siç ishte edhe gjuha e teksteve të shenjta të krishterimit. Kjo nuk dëshmon asnjë devotshmëri helenistike dhe as një prejardhje të drejtpërdrejtë etnike.
Një standard i dyfishtë terminologjik vërehet qartë në propagandën bashkëkohore. Ndërkohë që terma mashtrues si “Turko-Shqiptar” dhe “Turko-Kretan” përdoren gjerësisht, termi “Turkopontik” nuk gjendet askund. Kjo tregon një përpjekje të qëllimshme për të fshehur realitetin që banorët e Pontit nuk ishin automatikisht “Grekë” vetëm sepse ishin të krishterë.
Përvetësimi kulturor: Rasti i valles së Pirros
Propaganda e ashtuquajtur pontike krenohet me trashëgiminë e valles luftarake të Pirros, duke pretenduar një vazhdimësi të drejtpërdrejtë nga grekët e lashtë që kolonizuan Detin e Zi. Por, burimet historike tregojnë një realitet krejt tjetër.
Shkrimtari i njohur antik grek, Ksenofoni, në veprën e tij jep informacione të qarta për qytetin e Kotyorës, të cilin pontikët e sotëm e përshkruajnë si një qytet të tyre. Ksenofoni tregon se kur mercenarët grekë mbërritën atje, u detyruan të këshilloheshin me një përkthyes, pasi banorët e qytetit flisnin një gjuhë persiane. Ai i quan ata paflagonianë, duke theksuar se ata nuk ishin grekë. Gjatë një banketi, këta paflagonianë mbetën pa fjalë duke parë vallet e luftës të grekëve, madje duke pyetur nëse edhe gratë e tyre luftonin. Kjo dëshmon qartë se tradita e kësaj valleje ishte e huaj për banorët vendas të Pontit, dhe pretendimet e sotme janë thjesht një përvetësim kulturor.
“Vallja Pirrike”, e njohur në traditën ballkanike dhe mesdhetare edhe me emërtimin “Albaniticos”, përfaqëson një nga format më arkaike të vallëzimeve rituale me karakter luftarak, e identifikuar në literaturën historike dhe etnokoreografike si “Vallja e Shpatave”. Nuk ka asnjë lidhje të vetme me pontikët vecmas emrit evaziv të valles. Kjo formë koreografike konsiderohet si një mbetje e drejtpërdrejtë e praktikave ushtarake dhe ceremoniale të botës antike, ku vallja nuk kishte thjesht funksion estetik apo argëtues, por shërbente si ushtrim simbolik i përgatitjes luftarake, demonstrim force, disipline kolektive dhe afirmim identitar i bashkësisë.
Sipas dëshmive të traditës së vjetër, Pirrikja lidhej me figurën mitike të Pirrhicus-it, një lakedemonas që në disa variante të rrëfimit paraqitet si biri i Akilit, heroit homerik të Luftës së Trojës. Në burimet e hershme ajo përmendet gjithashtu me emërtimet “Eleutheros Choros” dhe “Albaniticos”, çka dëshmon jo vetëm për shtrirjen e saj të gjerë në hapësirën ballkanike, por edhe për mbijetesën e një tradite koreografike të lidhur me popullsitë arbërore/shqiptare.
Arvanitët dhe paradoksi i autoktonisë
Një theks i veçantë në literaturën kritike historike vihet në kontrastin midis popullsive të importuara dhe atyre autoktone. Nëntë nga dhjetë udhëtarë, historianë dhe shkrimtarë që kanë vizituar Greqinë dhe Shqipërinë, i identifikojnë shqiptarët me banorët e lashtë të këtyre rajoneve. Ata që studiojnë historinë dhe literaturën antike i identifikojnë shqiptarët dhe paraardhësit e tyre Pellazgë me vetë krijuesit e asaj që sot njihet si Greqi. Qendra e interesit të këtyre studiuesve janë Arvanitët-Shqiptarët, dhe jo popullsitë si vllehët apo pontikët, të cilët konsiderohen inekzistentë në atë kontekst autokton.
Dokumentet vënë në dukje ironinë e një retorike që lartëson “Orientalët Ortodoksë” (pontikët), ndërsa përçmon kontributin e Arvanitëve, të cilët ishin krijuesit e vërtetë të Greqisë moderne. Nëse nuk do të ishin Arvanitët dhe fara shqiptare, Greqia nuk do të njihej as si emër.
Shtegtimet pontike dhe gjeopolitika ruse
Përtej identitetit kulturor, ekziston një dimension thellësisht pragmatik dhe gjeopolitik. Narrativa e rezistencës dhe martirizimit të pontikëve bie ndesh me përpjekjet e tyre për braktisje masive të Pontit shumë kohë përpara shkëmbimit të popullsive. Zbrazja e Pontit filloi pas luftës Ruso-Osmane në 1878, me migrime masive drejt tokave ruse, pasi rusët ofronin më shumë avantazhe. Pontikët braktisën lehtësisht dhe pa luftë tokën e tyre, duke vënë përfitimin personal mbi nacionalizmin.
Sot, kjo demografi përdoret si një kalë Troje për interesat e Federatës Ruse në Ballkan. Nën maskën e Mbrojtjes së Ortodoksisë, figura si Ivan Savvidis vizitojnë zyrtarë turq, duke i treguar se Ortodoksia mbështetet gjithmonë nga “babai mentor” rus. Kjo lëvizje tregon se si diplomatët rusë përdorin Ortodoksinë për të mbuluar lojërat e tyre gjeopolitike. Rusia financon institute të ndryshme në Selanik, mbështet kërkimet pontike dhe shpërndan donacione në manastiret e Malit të Shenjtë, duke synuar forcimin e marrëdhënieve Greko-Ruse-Pontike dhe ndikimin e saj në Greqinë Veriore dhe Maqedoni.
Përpjekja për transformimin e Greqisë në një shtojcë gjeopolitike vazhdon e maskuar pas pretekstit të besimit dhe mitologjive të rishkruara kombëtare. Analiza e ftohtë e dokumentacionit historik zhvesh këtë “Mafie Ortodokse”, duke nxjerrë në pah se ndërkohë që disa kërkojnë të shiten si heronj të një identiteti të lashtë grek, të tjerë, si Arvanitët, autoktonët e vërtetë të atyre trojeve, u lanë në hije nga makineria e një propagande thellësisht politike.
