Në fillim të shekullit të XX, teksa Gadishulli i Ballkanit po ziente nga lëvizjet nacionaliste dhe po i afrohej me shpejtësi luftërave që do të ridimensiononin kufijtë e tij, në Athinë u shfaq një dokument me qasje thellësisht atipike për kohën. Bëhet fjalë për një broshurë të vogël politike, të botuar në vitin 1907, me titullin kuptimplotë: “Το Αρβανίτικο Ζήτημα” (Çështja Arbërore).
Sot, kjo broshurë – një kopje e së cilës ruhet me kujdes në arkivat e Universitetit të Selanikut – shërben si një dëshmi thelbësore arkivore dhe historike. Ajo hedh dritë mbi zërat racionalë brenda elitës intelektuale të kohës, të cilët e shihnin bashkëpunimin shqiptaro-grek jo si një lëshim sporadik, por si një domosdoshmëri ekzistenciale.
Një autor i kalibrit të lartë: “Lekë Kopani”
Autori i këtij traktati ishte Aleksandër Palli (Alexandros Pallis), i njohur si një ndër figurat më të spikatura të letrave dhe mendimit grek të asaj periudhe. Ajo që e bën Pallin një figurë unike në këtë kontekst është mungesa e plotë e komplekseve për origjinën e tij. Ai nuk ngurronte të deklaronte hapur gjakun e tij arvanitas. Në një qasje origjinale dhe me një dozë të mprehtë humori autoironik, Palli shpjegon në tekst se mbiemri i tij në gjuhën arbanishte përkthehet ose lidhet me fjalën shqipe “kopan”. Nisur nga kjo, ai e vetëquante veten me shaka “Lekë Kopani”.
Aleksandër Palli ishte një reformator i arsimit dhe i gjuhës greke, i cili përktheu “Dhiatën e Re” në greqishten moderne. Botimi i saj në gazetën Akropolis shkaktoi trazira në Athinë në vitin 1901, gjatë të cilave humbën jetën 8 persona. Më pas, përkthimi i tij u botua në Liverpool. “Dhiata e Re” në greqishten moderne nuk u ligjërua deri në vitin 1924.
Lufta kundër “ALBANOFOBISË” dhe vizioni strategjik
Boshti i këtij traktati ngrihet fuqishëm kundër rrymës mbizotëruese të kohës, të cilën vetë Palli e stigmatizon me termin “ALBANOFOBIA”. Ndërsa shtypi grek dhe propaganda zyrtare pomponin zjarret e ndarjeve dhe mosbesimit, Palli propozon një kthesë radikale strategjike. Ai refuzon narrativat përçarëse dhe analizon gjeopolitikën ballkanike me një thjerrëz krejt të re.
Për Pallin, grekët, arvanitët dhe shqiptarët e besimit mysliman (të cilët, duke ndjekur fjalorin e cunguar politik të asaj kohe, ai i referon shpesh me termin ‘turq’ ose turk-alban) nuk janë armiq të natyrshëm. Përkundrazi, ai i konsideron ata si një bllok të vetëm gjenetik dhe strategjik. Ky bllok kishte vetëm një mënyrë për të mbijetuar stuhive që po vinin: të bashkohej përballë atij që Palli e shihte si rrezikun e vërtetë, ekspansionin sllav. Filozofia e tij politike ndaj shqiptarëve mund të përmblidhet në parimin thellësisht pragmatist dhe bujar: “Çdo gjë që është jona, le të jetë edhe e tyre”.
Kërkesat radikale që thyen tabutë e vitit 1907
Ajo që e bën “Çështjen Arbërore” të Aleksandër Pallit një dokument me vlerë të jashtëzakonshme akademike, janë propozimet e tij konkrete. Kërkesat e tij për shtetin grek përbënin një thyerje të madhe të tabuve kombëtare të kohës:
- Shqipja, gjuhë kombëtare e familjes mbretërore: Palli nuk mjaftohet me tolerancën ndaj gjuhës shqipe (arvanitika); ai kërkon zyrtarizimin e saj. Në tekst, ai propozon guximshëm që “…arbërishtja duhet të shpallet si gjuha tjetër kombëtare e jona në Greqi, dhe që fëmijët e Pasardhësit (të fronit), princat tanë të vegjël, duhet të mësojnë arbërisht.”
- Universiteti Arbanit: Në aspektin e arsimit të lartë, ai sugjeron përdorimin e trashëgimisë Domboli – një prej fondeve më të mëdha të bamirësisë në Greqi – në shërbim ekskluziv të arsimimit të shqiptarëve. Sipas tij, ky fond “…duhej të përdorej për të bërë një Universitet Arbanit, ose në Korfuz ose kudo tjetër që të jetë qendra më e përshtatshme.”
- Mbështetja Institucionale Kombëtare dhe Fetare: Palli thekson domosdoshmërinë e mbështetjes së plotë nga shteti për të drejtat bazike: “Nëse ai [shqiptari] kërkon mësim në gjuhën e tij, ne duhet t’ia ofrojmë… Nëse kërkon kisha dhe priftërinj në gjuhën e tij, ne duhet ta ndihmojmë që t’i ketë ato.”
Thirrja ndaj shqiptarëve myslimanë dhe tejkalimi i përçarjes
Duke e njohur mirë lojën përçarëse të fuqive të huaja që përdornin fenë për të ndarë shqiptarët e grekët, Palli u drejtohet drejtpërdrejt edhe shqiptarëve të besimit mysliman. Ai bën një apel për mendjehapësi dhe bashkim kombëtar përtej dogmave fetare: “…nëse qëllon që të tjerët të kenë fe tjetër, kjo nuk duhet të na bëjë ne turq t’i konsiderojmë të tjerët si qen dhe të pabesë.”
Alarmi ekzistencial: “Do na përpijnë sllavët!”
Pjesa më profetike dhe më e fuqishme e traktatit është konkluzioni i tij. Palli zhvesh çdo retorikë dhe paraqet një zgjedhje brutale mes bashkimit ose asgjësimit. Paralajmërimi i tij tingëllon si një këmbanë alarmi e fuqishme ekzistenciale:
“Fatkeqësitë historike na ndanë, por është koha tashmë të kuptojmë se jemi një gjak. Të shkuara të harruara. Nëse nuk e kuptojmë këtë, është e shkruar që të humbasim kombëtarisht; do të na përpijnë Sllavët, dhe do të na përpijnë shpejt.”
Broshura “Το Αρβανίτικο Ζήτημα” e Aleksandër Pallit, e vitit 1907, mbetet një thesar arkivor dhe një tekst i domosdoshëm për t’u studiuar nga historiografia moderne. Ajo është një provë e pakontestueshme se, edhe në kohët më të errëta të propagandës dhe nacionalizmave të verbër ballkanikë, brenda elitave intelektuale ekzistonin zëra të fuqishëm e vizionarë. Zëra që kërkonin njohjen e plotë të identitetit, gjuhës dhe të drejtave shqiptare, duke e parë lartësimin e faktorit shqiptar si çelësin e vetëm për shpëtimin dhe të ardhmen e përbashkët të rajonit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
—————
Aleksandër Palli (Αλέξανδρος Πάλλης) (Pire, 1851 – Liverpool, 1935) ishte një reformator i arsimit dhe i gjuhës greke, i cili përktheu “Dhiatën e Re” në greqishten moderne. Botimi i saj në gazetën Akropolis shkaktoi trazira në Athinë në vitin 1901, gjatë të cilave humbën jetën 8 persona. Më pas, përkthimi i tij u botua në Liverpool. “Dhiata e Re” në greqishten moderne nuk u ligjërua deri në vitin 1924.
Pallis jetoi në Manchester nga viti 1869 deri më 1875, në Indi nga viti 1875 deri më 1894, dhe më pas në Liverpool deri në vdekjen e tij. Nga jashtë vendit, ai financoi një pjesë të madhe të veprave letrare dhe akademike në greqishten demotike nga viti 1900 deri në Luftën e Parë Botërore, duke përfshirë edhe përkthimet e tij të veprave të Homerit.
Ekologia Marjeta Palli dhe udhëtari në Tibet, Mark Palli, ishin fëmijët e tij.
