Kur flasim për historinë e Arbërisë së shekullit XV, jemi mësuar me një rrëfim linear dhe shpesh të romantizuar: një popull i bashkuar rreth Lidhjes së Lezhës, që mbron krishterimin dhe qytetërimin perëndimor kundër vërshimit osman. Megjithatë, dokumentet arkivore sekrete të Republikës së Venecias (Serenissimas) zbulojnë një realitet shumë më të zymtë, të udhëhequr nga interesat e ftohta tregtare dhe gjeopolitike.
Për Venecian, Gjergj Kastrioti nuk ishte gjithmonë “Atleti i Krishtit”; ai ishte shpesh një pengesë për tregtinë e tyre, një faktor i paparashikueshëm që duhej menaxhuar, e madje, siç dëshmojnë dorëshkrimet e kohës, edhe të zhdukej nga faqja e dheut.
Makineria Diplomatike e Republikës: Urdhrat e Doxhit Foscari
Në dokumentet e shkruara në latinishten kancelareske të mesit të shekullit XV, ku dallohet nënshkrimi dhe autoriteti i Doxhit të Venecias, Francesco Foscari, drejtuar krahut të tij të djathtë në Shkodër dhe trojet arbërore, fisnikut Andrea Venier (Andree Venerio), zbulohet prapaskena e një tradhtie të madhe gjeopolitike.
Në këto udhëzime sekrete, Venecia nuk vepron si një aleate e krishterë, por si një lojtare makiavelike që bën marrëveshje pas shpine me Portën e Lartë.
“Ad damna Scanderbeghi” – për t’i shkaktuar dëme Skënderbeut.
Ky frazim që gjendet në udhëzimet drejtuar Venier-it tregon qartë se Venecia jo vetëm që nuk e ndihmonte gjithmonë kryezotin arbëror, por organizonte plane aktive për të sabotuar pozicionin e tij strategjik dhe ekonomik. Kur Skënderbeu kërcënonte monopolet veneciane në rrethinat e Shkodrës, Durrësit apo Lezhës, ai kthehej automatikisht në një armik që duhej thyer.
Aleanca me “Armikun”: Trupat Osmane si Mjet Venecian
Më tronditës akoma është gatishmëria e Venecias për të përdorur forcën osmane kundër Kastriotit. Në dorëshkrime haset shprehja:
“Teucros in Albaniam” – sjellja/lëvizja e turqve (osmanëve) në Arbëri.
Kjo tregon se në momente të caktuara të luftës Veneciano-Arbërore (1447–1448), apo gjatë tensioneve të mëvonshme, Serenissima ishte e gatshme të koordinonte veprimet ose të lejonte depërtimin e trupave osmane në brendësi të territorit arbëror, vetëm për të dobësuar Lidhjen e Lezhës. Për Venecian, më mirë një fqinj osman me të cilin mund të nënshkruheshin marrëveshje tregtare (kapitulacione), sesa një shtet i fortë dhe sovran arbëror në brigjet e Adriatikut.
Kulmi i këtij pragmatizmi mizor arrin në urdhrin ku kërkohet eliminimi total i figurës së Skënderbeut:
“Scanderbegho non modo de Albania, sed de mundo ejiciatur” – që Skënderbeu të dëbohet/zhduket jo vetëm nga Arbëria, por nga bota.
Ky urdhër nuk pustulon thjesht një dëbim gjeografik; ai është një licencë për eliminim fizik, një thirrje për ta fshirë Kastriotin nga skena e historisë në mënyrë që interesat detare të Venecias të mos cënoheshin më.
Shekujt XVI-XVII: Ndryshimi i Paradigmës dhe zhgënjimi nga Perëndimi
Kjo tradhti strukturore ndihmon për të ndriçuar një periudhë shpesh të lënë në hije nga istoriografia zyrtare: shekujt XVI dhe XVII. Zakonisht, kjo epokë pas vdekjes së Skënderbeut shihet thjesht si një periudhë nënshtrimi pasiv ndaj osmanëve ose si një sërë kryengritjesh të izoluara fisesh. Në fakt, ishte një kohë e një tranzicioni të thellë psikologjik dhe politik për shqiptarët.
Edhe pse në këtë periudhë kishte filluar procesi i islamizimit (shpesh i shpjeguar thjesht si mjet për të shpëtuar nga taksat si xhizja), popullsia e mbetur katolike dhe ortodokse u përpoq dëshpërimisht të riorganizonte kryengritje mbarëshqiptare, duke parë ende nga Perëndimi. Megjithatë, kujtesa historike e tradhtive të tipit venecian la gjurmë.
- Pragmatizmi fetar dhe politik: Shqiptarët e kuptuan se aleatët e tyre të krishterë përtej detit (Venecia, Napoli, apo Papati) i shihnin ata vetëm si mish për top ose si monedhë shkëmbimi në traktatet e tyre të paqes me Sulltanin.
- Izolimi i Popullsisë Autoktone: Siç vërehet edhe në studimet e mëvonshme antropologjike dhe historike mbi strukturën e popullsisë së Maqedonisë dhe Shqipërisë (ku theksohet se Gegët dhe Toskët ishin pasardhës direktë të Ilirëve dhe Epirotëve të lashtë, të paprekur thellësisht nga helenizimi apo sllavizimi i brendshëm), ky izolim nuk ishte vetëm gjeografik, por edhe gjeopolitik.
Shqiptarët e gjetën veten të vetmuar në një terren ballkanik të egër. Konvertimi në Islam gjatë shekujve XVI–XVII, përveç faktorëve ekonomikë, erdhi edhe si një rrjedhojë e zhgënjimit total nga premtimet e thyera të Perëndimit. Kur “aleati” yt i krishterë shkruan në dokumente sekrete se ti duhet të fshihesh “nga bota”, integrimi në strukturat e perandorisë së re fitimtare kthehet nga një akt tradhtie, në një strategji të pastër mbijetese.
Historiografia e zhveshur nga Mitet
Dokumentet e Andrea Venier-it dhe kancelerisë së doxhëve janë një thirrje për ta parë historinë me sy ftohtë. Ata dëshmojnë se epoka e Skënderbeut nuk ishte një luftë bardhë e zi mes Lindjes dhe Perëndimit, por një lojë shahu ku Arbëria shpesh u sakrifikua nga po ata që premtonin ta mbronin. Kuptimi i kësaj tradhtie veneciane është çelësi për të kuptuar pse në shekujt pasues, shqiptarët ndryshuan kursin e tyre fetar dhe politik, duke u shndërruar nga mburojë e Europës në lojtarë të rëndësishëm brenda vetë sistemit osman. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
