Më 30 janar 1923, nën kujdesin e Lidhjes së Kombeve, u nënshkrua Konventa për Shkëmbimin e Popullsive Greke dhe Turke, si pjesë e Traktatit të Lozanës. Ky akt shënoi një precedent të rrezikshëm dhe të paprecedentë në historinë moderne: për herë të parë, diplomacia ndërkombëtare sanksionoi një shpërngulje të detyrueshme në masë të rreth 1.5 deri në 2 milionë njerëzve, e bazuar ekskluzivisht mbi përkatësinë fetare dhe jo mbi etninë apo gjuhën amtare. Kjo “çrrënjosje” e dhunshme (apo unmixing of populations) u shit si një zgjidhje pragmatike për krizën e refugjatëve pas Luftës Greko-Turke (1919–1922), por në terren ajo prodhoi një katastrofë humanitare me përmasa tragjike, duke shkatërruar identitete shekullore dhe duke goditur rëndë popullsitë autoktone, përfshirë shqiptarët e Çamërisë.
Katastrofa humanitare dhe paradoksi i identitetit sipas Renée Hirschon
Në studimin e saj klasik akademik, Heirs of the Greek Catastrophe (Trashëgimtarët e Katastrofës Greke), antropologjia e njohur Renée Hirschon dokumenton koston e tmerrshme njerëzore të këtij operacioni. Shifrat zyrtare të kohës dëshmojnë për një realitet apokaliptik. Sipas dokumenteve të hershme të prillit 1923, u regjistruan fillimisht mbi 785,000 refugjatë, numër që në censusin e vitit 1928 arriti zyrtarisht në 1,221,849 persona (nga të cilët 1,104,217 vinin nga Azia e Vogël, Ponti dhe Traka Lindore). Megjithatë, vlerësimet reale llogarisin se numri i të krishterëve që hynë në Greqi ishte midis 1.25 dhe 1.4 milionë. Për një shtet si Greqia, që në atë kohë kishte një popullsi totale nën 5 milionë banorë, kjo përpjestonte një rritje të menjëhershme dhe të papërballueshme prej rreth 25% të popullsisë.
Hirschon përshkruan se shkalla e vdekshmërisë midis refugjatëve ishte jashtëzakonisht e lartë për shkak të dimrit të egër të vitit 1922-1923, urisë dhe mungesës së strehimit. Gjatë nëntë muajve të parë pas dyndjes, u regjistruan rreth 6,000 vdekje në muaj. Midis viteve 1923 dhe 1925, proporcioni i vdekjeve ndaj lindjeve midis refugjatëve ishte tmerrues: 3 me 1. Në disa zona të Greqisë, rreth 20% e refugjatëve vdiqën brenda vitit të parë të mbërritjes së tyre.
Kjo popullsi e mjerë u grumbullua në magazina, kasolle dhe çadra nëpër porte, përpara se të ngriheshin lagjet e refugjatëve (refugee quarters) në periferi të qyteteve të mëdha si Athina, Pireu dhe Selaniku. Lagje të tilla si Kaisariani, Vyrona, Nea Ionia dhe veçanërisht Kokkinia (e cila numëronte 40,000 banorë një dekadë pas shkëmbimit dhe 86,000 në vitin 1971) u kthyen në dëshmitarë të kësaj shpërbërjeje sociale.
Përtej tragjedisë ekonomike, Hirschon nxjerr në dritë një paradoks të madh identiteti: shumë prej këtyre të ashtuquajturve “grekë” të Azisë së Vogël flisnin turqisht si gjuhë amtare, kishin zakone thjesht osmane-anadollake dhe nuk kishin asnjë lidhje me “grekun klasik” të projektuar nga shteti modern helen. Për këtë arsye, ata u panë dhe u trajtuan si “të huaj” (prosfiges) nga popullsia vendase në Greqi. Dokumentet fotografike të kohës (si ato të shkollave të kampeve në Selanik) dëshmojnë se “detyra e parë e qeverisë greke ishte t’u mësonte grekëve të Anadollit të flisnin gjuhën greke”.
Arnold Toynbee dhe miti i “Turqve të Krishterë” (Karamanlinjtë)
Këtë realitet e kishte paralajmëruar dhe dokumentuar që në vitet 1921–1922 historiani dhe korrespondenti i njohur britanik i luftës, Arnold J. Toynbee. Në veprën e tij The Western Question in Greece and Turkey (Çështja Perëndimore në Greqi dhe Turqi), Toynbee theksonte se të krishterët ortodoksë të Anadollit (të njohur si Karamanlinj) ishin një komunitet tërësisht turqishtfolës që “me siguri e ndienin veten të ndryshëm nga vendasit e krishterë greqishtfolës të Rumelisë dhe të Mbretërisë së Greqisë”.
Toynbee përshkruan madje lëvizjen e “Turqve të krishterë” të udhëhequr nga Papa Eftimi nga Keskini, një prift ortodoks që kërkonte themelimin e një Patriarkane Ortodokse Turke të pavarur nga Patriarkana Ekumenike e Kostandinopojës. Ky fakt dëshmon se kriteri fetar i Traktatit të Lozanës injoroi totalisht vullnetin etnik dhe gjuhësor të popullsive, duke shkaktuar të njëjtën tragjedi edhe në anën tjetër: rreth 350,000 deri në 500,000 myslimanë u dëbuan nga Greqia drejt Turqisë, shumë prej të cilëve flisnin vetëm greqisht (si myslimanët e Kretës) dhe nuk dinin asnjë fjalë turqisht.
Kolonizimi i Maqedonisë dhe përmbysja demografike
Shteti grek e shfrytëzoi këtë masë të stërmadhe refugjatësh si një mjet gjeopolitik për të homogjenizuar territoret e aneksuara rishtazi gjatë Luftërave Ballkanike (10 vite më parë). Siç dëshmojnë statistikat e analizuara nga studiues si Victor Bivell, midis viteve 1922 dhe 1925, saktësisht 638,253 refugjatë grekë nga Azia e Vogël u vendosën në Maqedoninë e Egjeut (e cila përbënte 51% të rajonit të Maqedonisë historike të aneksuar nga Greqia). Përmes këtij fluksi artificial, këta refugjatë përbënë brenda natës 45% të popullsisë totale të asaj zone, duke ndryshuar rrënjësisht dhe në mënyrë të dhunshme strukturën demografike në dëm të popullsive autoktone maqedonase, sllave dhe shqiptare.
Arbitrariteti i Lozanës dhe goditja tragjike mbi shqiptarët e Çamërisë
Në këtë vorbull të arbitraritetit ndërkombëtar, viktima më e heshtur dhe më e goditur padrejtësisht ishte popullsia autoktone shqiptare e Çamërisë. Sipas Traktatit të Londrës (maj 1913), krahina e Çamërisë u la brenda kufijve të shtetit grek. Kur erdhi viti 1923, Athina zyrtare gjeti te Traktati i Lozanës mjetin e persosur legal për të realizuar projektin e saj të kahershëm të spastrimit etnik të kësaj krahine.
Duke shfrytëzuar Nenet 1 dhe 45 të Konventës, të cilat flisnin për shkëmbimin e “shtetasve turq të fesë ortodokse greke” me “shtetasit grekë të fesë myslimane”, qeveria greke aplikoi një ekuacion dashakeq: mysliman = turk. Pavarësisht se shqiptarët e Çamërisë ishin popullsi autoktone, flisnin vetëm gjuhën shqipe dhe kishin një kulturë krejtësisht të ndryshme nga ajo turke, ata u klasifikuan qëllimisht si “turq” vetëm për shkak të fesë së tyre islame.
Ky abuzim i qëllimshëm me traktatin pati pasoja katastrofike për shqiptarët:
- Dëbimi i Dhunshëm: Gjatë fazës fillestare të zbatimit të shkëmbimit, rreth 3,000 shqiptarë çamë u shkëputën me dhunë nga trojet e tyre dhe u deportuan drejt Anadollit të largët në Turqi.
- Shpronësimi dhe Kolonizimi: Traktati i dha mundësi shtetit grek të konfiskonte masivisht tokat, shtëpitë dhe pronat e shqiptarëve të larguar (dhe të atyre që qëndruan nën pretekstin e shpronësimit për emergjencë). Këto prona të çamëve iu shpërndanë refugjatëve të krishterë të sjellë nga Azia e Vogël dhe Kaukazi. Ky veprim nuk ishte thjesht ekonomik, por një strategji e mirëfilltë kolonizimi për të mbytur elementin autokton shqiptar përmes rrethimit demografik me popullsi të reja besnike ndaj Athinës.
- Statusi i Pasigurt dhe Persekutimi: Rreth 20,000 shqiptarë çamë myslimanë arritën të përjashtoheshin formalisht nga shkëmbimi i detyrueshëm pas ndërhyrjeve të shumta dhe protestave të qeverisë shqiptare në Lidhjen e Kombeve. Megjithatë, qëndrimi i tyre në vatrat amtare u kthye në një ferr të vërtetë. Statusi i tyre mbeti tërësisht i pasigurt; ata u privuan nga të drejtat politike dhe kulturore, u përballën me masa të egra asimiluese, ndalim të gjuhës shqipe dhe izolim të plotë ekonomik.
Traktati i Lozanës i vitit 1923, i parë në optikën e sotme akademike dhe historike, mbetet një nga dokumentet më cinike të diplomacisë botërore. Ai legjitimoi spastrimin etnik përmes vellos së konventave fetare. Për Greqinë, ky traktat shërbeu si baza politike dhe demografike për të mohuar ekzistencën e pakicave kombëtare në territoret e saj.
Për shqiptarët e Çamërisë, Lozana ishte thjesht akti i parë i një tragjedie që do të kulmonte dy dekada më vonë. Duke i dobësuar ata ekonomikisht, duke ua copëtuar pronat dhe duke i bërë pre të diskriminimit shtetëror, Traktati i Lozanës hapi rrugën dhe shërbeu si prelud për gjenocidin brutal të viteve 1944–1945, ku mijëra çamë u masakruan dhe pjesa e mbetur u dëbua me dhunë drejt Shqipërisë nga forcat shoviniste të EDES-it. Plagët e këtij arbitrariteti gjeopolitik të vitit 1923 mbeten ende sot një çështje e hapur politike dhe historike në marrëdhëniet ballkanike. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat;
- Heirs of the Greek Catastrophe, The Social Life of Asia Minor Refugees in Piraeus – Renée Hirschon, 2023
- The Western Question in Greece and Turkey Arnold J. Toynbee, 1922
- Bivell, V. (1992). Greeks are not Macedonians. Asquith, NSW.
