Gjëja që duhet nënvizuar me doemos që në fillim,është rëndësia kronologjike e botimit të Latham-it. Viti 1852 është një moment kyç, sepse ndodhet saktësisht dy vjet përpara botimit të veprës monumentale të Johann Georg von Hahn, “Albanesische Studien” (1854), e cila konsiderohet guri i themelit të albanologjisë moderne.
Latham, si një etnolog dhe filolog britanik, arrin në përfundimet e tij për origjinën iliro-epirote të shqiptarëve përpara se Hahn të ofronte provat e plota gjuhësore dhe empirike. Kjo tregon se në qarqet akademike më të larta të Londrës, ideja e autoktonisë dhe vazhdimësisë shqiptare ishte tashmë një prirje logjike e mbështetur mbi burimet klasike autoritare.
Zbulimi dhe studimi i dokumenteve të vjetra akademike perëndimore hedh dritë të vazhdueshme mbi të vërtetat historike të popullit shqiptar dhe rrënjët e tij të thella në gadishullin Ballkanik. Një dëshmi e çmuar e mesit të shekullit të XIX është vepra me titull “The Ethnology of Europe” (Etnologjia e Europës), e botuar në Londër në vitin 1852 (M.DCCC.LII) nga shtëpia botuese John Van Voorst, Paternoster Row. Autori i këtij studimi voluminoz është etnologu dhe mjeku i njohur britanik R. G. Latham, M.D. (Robert Gordon Latham).
Përmes një analize shteruese të fragmenteve të kësaj vepre, artikulli i mëposhtëm shpërfaq pikëpamjet e qarta akademike të Latham-it mbi origjinën, karakterin unik dhe vazhdimësinë iliro-epirote të shqiptarëve, të cilët ai i quan me etnonimin e tyre autokton: “Skipetar”.
Teoria e “Popujve Relikte” (Relict Populations)
Latham aplikon një intuitë të shkëlqyer etnologjike. Duke i vendosur “Skipetarët” krahas baskëve, ai e zhvendos debatin nga thjesht një “çështje lokale ballkanike” në një paradigmë mbarëeuropiane.
Kjo analogji dëshmon se shqiptarët nuk ishin produkt i dyndjeve të vonave mesjetare (siç pretendonte historiografia dashakeqe e shekullit XX), por një popullsi bërthamë që i mbijetoi sllavizimit, romanizimit dhe helenizimit të mjedisit rrethues.
Një nga dy popujt më unikë dhe më të izoluar të Europës
Në klasifikimin e tij etnologjik të popullsive europiane, Dr. Latham i vendos shqiptarët në një kategori krejtësisht të veçantë. Ai identifikon dy “lloje” apo familje popujsh (stocks) që përbëhen nga një familje e vetme secila. Këto dy grupe përmenden së bashku për shkak të izolimit të tyre ekstrem dhe mungesës së lidhjeve me popullsitë e tjera.
Sipas Latham, këto dy trungje unike janë:
- Baskët e Gjirit të Biskajës dhe Gaskonjës (në Pirenejtë Perëndimorë), të cilët dikur shtriheshin në mbarë gadishullin Iberik.
- “Skipetarët”, ose Shqiptarët e Shqipërisë (The Skipetar, or Albanians of Albania).
Përcaktimi i shqiptarëve si një familje e veçantë dhe e izoluar, pa afri të njohura me popullsitë e tjera rrethuese në atë kohë, dëshmon për lashtësinë e tyre si një popull i mbyllur në vetvete, që i ka mbijetuar valëve të mëdha të migrimeve europiane pa humbur identitetin e vet fillestar.
Karakteri i shqiptarëve dhe roli i Skënderbeut në historinë europiane
Më tej, etnologu britanik ndalet te profili historik dhe psikologjik i shqiptarëve. Latham nënvizon se momenti kur ky popull la gjurmë të pashlyeshme dhe fitoi rëndësi të jashtëzakonshme në historinë e Europës ishte epoka e kryetarit dhe udhëheqësit të tyre të famshëm, Gjergj Kastriotit, të cilin ai e citon si “George Castriote, or Scanderbeg”.
Nën udhëheqjen e Skënderbeut, veprimet e “Skipetarëve” iu përgjigjën pikërisht asaj që pritej prej tyre:
“Veprimet e tyre ishin ato që ne i prisnim që më parë—ato të malësorëve trimë, për të cilët lufta është një zakon…”
Kjo deklaratë e Latham-it vë në dukje virtytet luftarake dhe natyrën e paepur të shqiptarëve, duke i cilësuar si një popull sypatrembur mbrojtësish, të mësuar me vështirësitë e terrenit dhe të formësuar nga një traditë e gjatë rezistence.
Pasardhës të drejtpërdrejtë të Ilirëve të jugut dhe Epirotëve antikë
Teza më e rëndësishme akademike e Latham-it, e cila vulos origjinën e shqiptarëve, gjendet në përfundimet e tij mbi përbërjen e tyre biologjike dhe historike. Autori shprehet në mënyrë të prerë dhe të padiskutueshme:
“Ata janë pasardhësit e Ilirëve të Jugut dhe të Epirotëve antikë—Kaonëve, Thesprotëve, Molosëve, etj.” (They are the descendants of the Southern Illyrians and the ancient Epirots—Chaonians, Thesprotians, Molossians, &c.)
Përmes këtij formulimi, Latham jo vetëm që e lidh origjinën shqiptare me Ilirinë, por specifikon rajonin e Ilirisë së Jugut dhe bën një bashkim organik me fiset e famshme epirote (Kaonët, Thesprotët dhe Molosët), duke treguar se për shkencën e etnologjisë së shekullit XIX, ilirët dhe epirotët përbënin të njëjtën bazë etnike nga lindi populli shqiptar.
Në këtë pikë, Latham afrohet me një linjë interpretimi që më vonë do të mbështetej edhe nga një numër albanologësh të njohur europianë, ndër ta Johann Georg von Hahn, Norbert Jokl dhe më pas Eqrem Çabej, të cilët e kërkuan vazhdimësinë shqiptare kryesisht përmes gjuhësisë historike dhe toponomastikës.
Pastërtia e gjakut dhe elementet e huaja
Në lidhje me antropologjinë dhe përbërjen e popullsisë, Latham shton një detaj tjetër me vlerë të lartë akademike për kohën:
- Pastërtia etnike: Ai deklaron se shqiptarët janë “të pastër në gjak, në krahasim me nëntë të dhjetat e pjesës tjetër të Europës”.
- Përzierjet minoritare: Edhe pse i konsideron gjenetikisht shumë më të pastër se shumica e europianëve, ai pranon se ekziston një shkallë e vogël përzierjeje, ku elementet kryesore të huaja që kanë ndikuar ndër shekuj janë ato antike italiane, greke dhe romake.
Megjithatë, duhet theksuar se terminologjia e përdorur nga etnologjia e shekullit XIX — si “race”, “pastërti gjaku” apo “familje popujsh” — i përket një paradigme shkencore tashmë të tejkaluar. Këto nocione nuk mund të përdoren sot në kuptimin biologjik apo racor që kishin atëherë. Gjithsesi nën dritët e studimeve moderne, mbi ADN e shqiptarëve, duhet mos lënë pa nënvizuar se intuita shkencore e Robert Gordon Latham, e kapërcente kohën e tij, në saktësi dhe qartësi.
Vepra “The Ethnology of Europe” e Robert Gordon Latham (1852) ofron një argument të fuqishëm, të pastër dhe të zhveshur nga ndikimet politike të mëvonshme ballkanike, në favor të autoktonisë dhe vazhdimësisë iliro-epirote të shqiptarëve. Për etnologjinë britanike të shekullit të XIX, “Skipetarët” e Shqipërisë ishin një popull ishullor në mes të kontinentit, ruajtës të gjakut të fiseve më të vjetra të Ballkanit (Ilirëve dhe Epirotëve) dhe mbartës të një historie trimërie që kulmoi me epokën e madhe të Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Sipas veprës: The ethnology of Europe 1852 – Robert Gordon Latham, (1812-1888)
