Dallimi i madh mes historiografisë serioze dhe propagandës nacionaliste
Përgjatë rrugëtimit studimor shumëvjeçar, ndeshemi shpesh me pseudostudiues që guxojnë të ndërtojnë narrativa të rreme mbi atë që pretendojnë se është “e vërteta historike”. Të ngarkuar emocionalisht me shovinizëm dhe ksenofobi, këta autorë apo entuziastë të historisë përpiqen të greqizojnë artificialisht çdo dëshmi të antikitetit ilir, duke injoruar historinë e dokumentuar me rreptësi shkencore nga autorë të papolitizuar perëndimorë. Zëra të tillë nevrastenik, po hasen gjithnjë e më shumë gjatë viteve të fundit, ku studimet mbi AND-në, po dëshmojnë në mënyrë të padiskutueshme se shqiptarët jane zot shtëpie në Ballkan.
Në retorikën e kësaj propagande dallohen qartë shtatë gabime madhore që shkatërrojnë nga themeli analizën e tyre:
- Mitologjia dhe Onomastika: Pretendohet se ilirët kanë origjinë greke duke u bazuar te miti i Apollodorit (Iliri si djalë i Kadmit). Po ashtu, emrat e fiseve dhe mbretërve ilirë (Bardhyli, Teuta, Kliti, Pirro) cilësohen pa asnjë bazë si “grekë të pastër”.
- Keqinterpretimi i provave kulturore: Tekstet propagandistike mëshojnë në idenë se ilirët merrnin pjesë në Lojërat Olimpike (ku lejoheshin vetëm helenët) dhe se të gjitha monedhat ilire të gjetura kanë mbishkrime greke, duke e barazuar gjuhën e shkruar tregtare me etninë.
- Shtrembërimi i gjenealogjisë së Herodotit: Pretendohet gabimisht se, sipas Herodotit, ilirët janë thjesht një “degëzim” i vonshëm i racës greke. Paralelisht, pretendohet se emri “grek” u ndalua në Bizant vetëm sepse konsiderohej pagan.
- Ringjallja e Teorisë së Kaukazit: Shpesh rikthehet në skenë teza e vjetër dhe tërësisht e diskredituar se shqiptarët e sotëm kanë ardhur nga Kaukazi si skllevër të sjellë nga romakët, duke keqinterpretuar qëllimisht hartat e Ptolemeut dhe shkrimet e Ana Komnenës.
- Gjuha dhe detaria: Pretendohet rrejshëm se shqipja nuk ka terma autoktonë për detin — çka sipas tyre “vërteton” se shqiptarët nuk jane trashëgimtare te ilirëve lundërtarë — dhe se gjuha është thjesht një amalgamë ndikimesh sllave, bullgare, trake (rumune) dhe greke.
- Mohimi i ndërgjegjes kombëtare: Shqiptarët portretizohen si një popull pa histori të shkruar (duke përmendur fjalorin e vitit 1819 si dokument të vonë), pa shkrimtarë antikë dhe që kanë ndërruar fenë e identitetin sipas oportunizmit dhe interesit me çdo pushtues (romakët, osmanët, italianët).
- Ndarja absurde Gegë–Toskë: Tekstet propagandistike bëjnë një ndarje artificiale e dashakeqe, ku gegët e veriut i quan “banda të ardhura nga Kaukazi”, ndërsa toskët e jugut i cilëson si grekë të asimiluar.
Më konkretisht: Si shpërbëhet konstrukti i propagandës
Në debatin ballkanik mbi origjinën e popujve, rrallëherë haset një shembull kaq tipik i nacionalizmit romantik dhe i manipulimit historik sa fabrikimet modern me tekste te cilat përpiqet të “provojnë” me çdo kusht se ilirët qenë grekë dhe se shqiptarët nuk kanë asnjë lidhje me ta. Në pamje të parë, argumentimi i tyre pretendon të jetë imponues: rreshton emra antikë, citon Herodotitin, Apollodorin e Ptolemeun, dhe përmend monedha apo Lojërat Olimpike. Por, sapo kjo godinë ideologjike vihet përballë metodologjisë serioze historike, ajo shpërbëhet me një shpejtësi të habitshme.
Në të vërtetë, kemi të bëjmë me tekste që ngatërrojne vazhdimisht mitologjinë me historinë, kulturën me etninë, gjuhën administrative me origjinën biologjike dhe ndikimin civilizues me identitetin etnik. Pikërisht këtu do të ndalej një historian si Johann Georg von Hahn, apo më vonë albanologët dhe gjuhëtarët eminentë si Norbert Jokl, Eqrem Çabej, Eric Hamp dhe Shaban Demiraj: jo te slogani emocional, por tek analiza kritike e burimeve.
Gabimi themelor: Mitologjia nuk është histori
Bërthama e gjithë narrativës shoviniste nis me figurat mitologjike të Kadmit, Harmonisë dhe Illyrius-it. Sipas autorëve propagandistikë, fakti që Apollodori i lidh ilirët me këto personazhe “provon” se ata ishin grekë.
Ky është një keqkuptim elementar i mënyrës se si funksiononte mendimi antik. Bota helene ndërtonte vazhdimisht mite gjenealogjike për popujt fqinjë, duke u përpjekur ta organizonte botën sipas kozmologjisë së saj dhe duke i përfshirë popullsitë e tjera në pemën mitike greke. Kjo procedurë nuk kishte asnjë vlerë etnografike moderne. Përndryshe, sipas së njëjtës logjikë absurde:
- Trojanët do të duhej të ishin grekë;
- Romakët do të konsideroheshin trojanë literalë për shkak të Eneut;
- Heleni do të pranohej si një figurë historike reale dhe jo mitologjike.
Historianët seriozë nuk e përdorin kurrë mitologjinë si provë biologjike apo etnike. Vetë Herodoti shpesh gërshetonte traditën gojore, mitin dhe ngjarjen reale, ndaj jo çdo tregim i tij mund të merret si dokument i mirëfilltë etnologjik. Një nga problemet themelore të nacionalizmit romantik grek të shekujve XIX–XX ka qenë pikërisht përpjekja për ta kthyer universin mitologjik në një hartë etnike reale të Ballkanit — një qasje kjo metodologjikisht e papranueshme.
Argumenti infantil i “emrave grekë”
Pretendimi se emrat e sundimtarëve ilirë qenkan “grekë” bie menjëherë poshtë sapo analizohet konteksti historik i Mesdheut Lindor. Greqishtja e lashtë sherbente si lingua franca e elitave kulturore, tregtare dhe administrative në një pjesë të madhe të Ballkanit. Elitat lokale adoptonin shpesh emra prestigji pa ndryshuar as etninë dhe as origjinën e tyre.
Nëse do të pranonim këtë logjikë të cekët:
- Dinastia ptolemaike e Egjiptit do të provonte se egjiptianët ishin grekë;
- Aristokracia e hershme rumune do të rezultonte greke;
- Princërit shqiptarë të mesjetës do të dilnin sllavë për shkak të emrave si Vladimir apo Ballsha;
- Sulltanët osmanë do të konsideroheshin persianë ose arabë.
Në botën antike, identitetet politike dhe kulturore ndërthureshin vazhdimisht. Një elitë mund të helenizohej ose të romanizohej sipërfaqësisht, pa e humbur kurrë substancën e saj etnike.
Bardhyli, Teuta dhe manipulimi i figurave ilire
Autore propagandistike përpiqet të përvetësojë emra si Bardhyli, Agroni, Teuta apo Pirroja, por këtu argumenti i tyre bëhet tejet i brishtë.
- Bardhyli: Emri Bardhylis nuk shpjeghet dot përmes greqishtes. Përkundrazi, albanologët dhe indoeuropianistët kanë vërtetuar afrinë e tij të pastër me rrënjët e gjuhës shqipe: bardhë dhe yll. Edhe pse onomastika antike kërkon kujdes, kjo dëshmi tregon se ajo ilire nuk mund të reduktohet mekanikisht në greqishte.
- Teuta: Ky emër lidhet drejtpërdrejt me rrënjën indoeuropiane teutā (që do të thotë “popull” ose “fis”). E njëjta rrënjë gjendet te keltët, te gjermanikët dhe në formacione të tjera paleo-ballkanike, si iliret. Pra, nuk është një emër ekskluzivisht grek, por një trashëgimi më e gjerë indoeuropiane.
- Pirroja dhe çështja epirote: Manipulimi më i hapur bëhet me figurën e Pirros së Epirit. Në narrativën nacionaliste greke, ai paraqitet automatikisht si “grek i pastër”, por burimet antike ofrojnë një tablo shumë më komplekse. Autorë si Straboni dhe Tukididi i dallonin qartë epirotët nga helenët klasikë, duke i quajtur ata “barbarë” — jo në kuptimin pejorativ modern, por si popullsi jo-greqishtfolëse. Molosët, kaonët dhe thesprotët konsiderohen nga shkenca e mirëfilltë si popullsi paleo-ballkanike që pësuan një proces gradual helenizimi kulturor, e jo si grekë etnikë.
Monedhat me mbishkrime greke nuk provojnë etni
Pretendimi se monedhat ilire me mbishkrime greke dëshmojnë “greqësinë” e ilirëve injoron tërësisht rregullat e tregtisë mesdhetare. Greqishtja ishte gjuha e ekonomisë, ndaj përdorej në monedha, kontrata dhe diplomaci. Edhe sot, shumë shtete përdorin anglishten në monedhat apo produktet e tyre pa pasur asnjë lidhje etnike me Britaninë apo SHBA-në.
Nëse mbishkrimi gjuhësor do të diktonte etninë, atëherë trakët, popullsitë anatoliane, hebrenjtë helenistikë dhe egjiptianët ptolemaikë do të duhej të klasifikoheshin si “grekë etnikë” — një absurditet ky i vërtetë historiografik.
Lojërat Olimpike dhe koncepti anakronik i “racës”
Pjesëmarrja e elitave periferike në Lojërat Olimpike nuk provon asnjë homogjenitet etnik. Vetë maqedonasit e lashtë kanë qenë objekt debatesh të ashpra në antikitet nëse duheshin konsideruar apo jo grekë. Në praktikë, organizatorët integronin elita të helenizuara politikisht, gjë që nuk nënkuptonte se popullsia e thjeshtë e atyre rajoneve ishte etnikisht greke. Është një gabim trashanik të projektohen konceptet moderne të kombit dhe racës mbi antikitetin.
Herodoti nuk thotë askund se “ilirët ishin grekë”
Shtrembërimi i Herodotit është një nga manipulimet më flagrante të kësaj propagande. Ai nuk shkruan asgjëkund një tezë të tillë. Historianët modernë ndajnë të njëjtin mendim: ilirët, trakët, dakët, frigët dhe grekët ishin degë të ndryshme dhe të veçanta indoeuropiane në hapësirën e Ballkanit dhe Anadollit. Kjo mbështetet plotësisht nga arkeologjia, onomastika, toponimia, analiza gjuhësore dhe burimet romake.
Propaganda e vjetër: “Shqipja nuk ka fjalë detare”
Kjo tezë, e mbetur që nga shekulli XIX, është rrëzuar përfundimisht nga gjuhësia krahasuese. Shqipja ruan një shtresë tejet të rëndësishme dhe autoktone të terminologjisë detare dhe bregdetare, si: det, breg, anije, velë, liman, valë, rrem, ngushticë, shtegdet, shkulm, deti Jon/Adriatik. Po ashtu, huazimet e hershme latine në këtë fushë tregojnë një kontakt të pandërprerë bregdetar dhe rrëzojnë mitin e një izolimi absolut malor.
Teoria e “Kaukazit”: Një pseudoshkencë e vdekur
Pretendimi se shqiptarët erdhën nga Kaukazi është një përrallë e diskredituar prej më shumë se një shekulli. Ngjashmëria midis Albanisë së Kaukazit dhe Albanisë së Ballkanit është thjesht një rastësi onomastike (nga rrënja indoeuropiane alb — kodër, mal).
Nuk ekziston asnjë provë gjuhësore, arkeologjike, antropologjike apo gjenetike që të mbështesë këtë sajesë. Përkundrazi, studimet moderne të ADN-së (gjenetika popullative) dëshmojnë një vazhdimësi të palëkundur paleo-ballkanike të shqiptarëve në trojet e tyre historike. Kjo teori sot mbijeton vetëm në forumet e propagandës në internet dhe në asnjë shtëpi botuese akademike.
“Mungesa e alfabetit” — një argument pa vlerë shkencore
Ideja naive se mungesa e një alfabeti unik standard në antikitet “provon” mungesën e identitetit do të detyronte shkencën të mohonte ekzistencën e shumë popujve të mëdhenj: gjermanët para standardizimit latin, sllavët para Kirilit dhe Metodit, apo tërë popullsitë kelte. Gjuhët ekzistojnë dhe transmetohen edhe pa një standard letrar. Për më tepër, Meshari i vitit 1555 dhe dokumente të tjera më të hershme arbërore dëshmojnë për një traditë të konsoliduar dhe të hershme të shqipes së shkruar.
Identitetet fetare nuk fshijnë vazhdimësinë etnike
Teza se shqiptarët “ndërronin identitet” sa herë ndërronin fe është thjesht një spekulim emocional. Në historinë e trazuar të Ballkanit, grekët u romanizuan dhe u bizantinizuan, sllavët pësuan ndikime të forta kulturore, rumunët u latinizuan dhe shqiptarët nga krerë të perandorisë së lindjes, u islamizuan pjesërisht. Megjithatë, ndryshimi i sistemit të besimit nuk e zhduk strukturën etnike dhe gjuhësore të një populli.
Asimilimi i arvanitëve në Greqi
Përmes të njëjtës mendësie ksenofobike tashmë të politizuar, ndodhi edhe asimilimi i arbërorëve. Asimilimi i arvanitëve në Greqi është një proces historik i gjatë, i ndikuar nga ndërtimi i shtetit modern grek pas vitit 1830 dhe përpjekjet për krijimin e një identiteti kombëtar homogjen mbi bazën e helenizmit ortodoks. Arvanitët, ndonëse me gjuhë shqipe dhe rol të rëndësishëm në Revolucionin e 1821, u integruan gradualisht në strukturat e shtetit grek dhe u identifikuan gjithnjë e më shumë me identitetin e ri politik.
Ky proces u përshpejtua nga politikat arsimore dhe institucionale që favorizuan greqishten dhe margjinalizuan përdorimin e shqipes “arvanitishtes”, si dhe nga stigma sociale ndaj saj si gjuhë jo prestigjioze. Mungesa e një shteti shqiptar deri në vitin 1912 dhe përfitimet sociale që sillte integrimi në shtetin grek kontribuuan në dobësimin e identitetit gjuhësor arvanit.
Në shekullin XX, urbanizimi, martesat e përziera dhe nacionalizmi shtetëror e përshpejtuan më tej procesin e asimilimit. Megjithatë, gjurmë të gjuhës dhe identitetit arvanit ende mbeten në disa zona të Greqisë, të mbështetura nga studiues dhe figura që kanë kërkuar ruajtjen e kësaj trashëgimie kulturore.
Ndryshimi i emrave tek emigrantët (Vitet ’90 e në vijim)
Me dyndjen masive të emigrantëve shqiptarë në Greqi, ne fillim të viteve ’90, shumë prej tyre u detyruan të ndryshonin emrat në versionin grek ose të merrnin pseudonime.
Ky veprim bëhej kryesisht i detyruar për t’u integruar më lehtë, për të siguruar leje qëndrimi, për të shmangur paragjykimet nga administrata dhe policia, dhe për të gjetur punë. Kjo praktikë shihet si një traumë kolektive për shkak të humbjes së identitetit, që detyroi mijëra shqiptarë të përdornin dy identitete (një përballë autoriteteve dhe një tjetër brenda familjes).
Historia nuk shkruhet me histeri identitare
Po ta gjykonte këtë ceshtje Johann Georg von Hahn, ai do ta klasifikonte pa asnjë hezitim si një marrezi propagandistike dhe jo si një qendrim historik. Hahn nuk e ndërtoi teorinë iliro-shqiptare mbi mite apo slogane emocionale, por mbi gjuhësinë krahasuese, toponiminë, etnografinë dhe vazhdimësinë demografike.
Kjo është diferenca e madhe mes historiografisë serioze dhe propagandës nacionaliste:
E para kërkon prova, kontekstualizim dhe kritikë të rreptë të burimeve; e dyta mjaftohet me klithma digjitale të tipit “All pure Greek names!”.
Tekstet që qarkullojnë sot në rrjetet sociale janë një amalgamë e vjetruar e romantizmit të shekullit XIX dhe keqpërdorimit të qëllimshëm të autorëve antikë. Shkenca moderne nuk funksionon mbi parimin joshkencor “emri tingëllon grek, prandaj populli ishte grek”.
Sot, shumica dërrmuese e studiuesve dhe institucioneve akademike ndërkombëtare e trajtojnë vazhdimësinë iliro-shqiptare si hipotezën më të qëndrueshme dhe më të bazuar historike. Ajo nuk shihet si një slogan politik, por si rezultat i një analize të thuktë, shumëdisiplinore, të verifikuar përgjatë më shumë se një shekulli kërkimesh shkencore. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Pulla postare e shtypur në Greqi tregon Hartën e Greqisë (1830-1930), Seria Njëqindvjetori i Pavarësisë, rreth vitit 1930.
