Kur një njeri dëshiron vërtet të njohë veten, ai duhet të mësojë të lexojë shenjat që koha ka lënë mbi tokë. Sepse asgjë nuk është shkruar rastësisht. Në malet e larta të Ballkanit, aty ku era fryn me tregimet e lashtësisë, fshihet një thesar që nuk matet me ar, por me tinguj: Gjuha Shqipe.
Eric P. Hamp nuk ishte thjesht një dijetar i ulur mbi dorëshkrime të pluhurosura në Çikago. Ai ishte një kërkues i së Vërtetës, një udhëtar që kuptoi se çdo fjalë është një fije e hollë që na lidh me Shpirtin e Botës. Në veprën e tij, ai nuk kërkoi thjesht rrënjët e një gjuhe, por zanafillën e një qëndrese.
Duke ndjekur gjurmët e padukshme të Ilirishtes dhe duke qëndruar me devotshmëri në tokën e shenjtë të Dardanisë, Hamp na mësoi se shqipja nuk është thjesht një mjet komunikimi, por një ‘Lëndë e Parë’ (Materia Prima) që ka mbijetuar përmes shekujve për të na treguar se kush kemi qenë dhe kush jemi thirrur të bëhemi. Sepse, siç thonë të urtët, kur gjuha e një populli mbetet e gjallë, mbetet e gjallë edhe rruga drejt ‘Legjendës së saj historike’.
Vazhdimësia Ilire: “Prova Kapitale” e gjuhësisë
Për Hamp, identifikimi i tipareve indoevropiane të shqipes është një sfidë komplekse, por ai pranon se materiali gjuhësor është i pasur dhe domethënës. Një nga pikat më të forta ku ai mbështetet për të vërtetuar lidhjen iliro-shqiptare është trajtimi i labiovelarëve (tinguj të veçantë bashkëtingëllorë). Hamp thekson se si ilirishtja, ashtu edhe shqipja, i dallojnë këta tinguj në një mënyrë që i veçon nga degët e tjera, duke e quajtur këtë “një provë kapitale të ilirishtes së shqipes”.
Hamp gjithashtu i referohet dëshmive të hershme gjeografike, si përmendja e qytetit Albanopolis (Kruja) nga Ptolemeu në shekullin II, duke sugjeruar se etnonimi ka mbetur i lidhur me të njëjtin territor në kohët moderne.
Dardania si urë lidhëse
Një pjesë e rëndësishme e studimit të Hamp fokusohet në gjeografinë historike të Ballkanit. Ai diskuton teoritë që e vendosin djepin e shqipes në rajonin e Dardanisë së Vjetër. Megjithëse diskuton hipotezat e studiuesve si Georgiev, i cili e lidhte shqipen me degën “Dako-Miziane”, Hamp bën një dallim kritik: ai vëren se Dardania Perëndimore anon fuqishëm drejt sferës shqiptare.
Sipas Hamp, Dardania ishte një rajon ku takoheshin popullsitë ilire dhe trake, por zhvillimet gjuhësore brenda këtij territori mbrojnë idenë e një bërthame ilire që i mbijetoi dyndjeve sllave dhe latinizimit.
Toponimia dhe trashëgimia e Çabejt
Hamp vlerëson punën e Eqrem Çabejt, i cili argumentonte se shqiptarët vazhdojnë të banojnë në habitatin e lashtë ilir. Ai shqyrton toponiminë e lumenjve dhe qyteteve, duke vënë re se emrat e lashtë kanë ndjekur rregullat fonetike të shqipes gjatë kalimit të tyre nëpër shekuj (p.sh. transformimet sllave që dëshmojnë praninë e mëparshme të shqipes).
Eric Hamp nuk e sheh shqipen si një “ishull” të izoluar, por si një pasardhëse legjitime të strukturave të lashta ballkanike. Për të, pavarësisht mungesës së dokumenteve të shkruara të hershme (para shekullit XIV), provat e brendshme gjuhësore — veçanërisht ato që lidhen me Dardaninë dhe strukturat fonetike ilire — flasin për një vazhdimësi organike që e bën shqipen një dëshmitare unike të antikitetit ballkanik. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referuar:
Hamp, Eric P. The Position of Albanian. University of Chicago. (Ancient Indo-European Dialects, 1966)
Prof. Eric P. Hamp: Gjiganti igjuhësisë që “shpëtoi” gjuhët e rralla
Gjatë karrierës së tij 41-vjeçare në Universitetin e Çikagos, Prof. Emeritus Eric P. Hamp u shndërrua në një prej dijetarëve më të shquar në botë të gjuhësisë indoevropiane. Ai jo vetëm që e bazoi pjesën më të madhe të punës së tij studimore mbi gjuhë dhe dialekte më pak të njohura—përfshirë shqipen, bretonishten, kuileute, oxhibua, arvanitishten, uellsishten, irlandishten dhe galiken skoceze—por kolegët e tij në UChicago pohojnë se ai shpëtoi nga harresa shumë prej gjuhëve më të rralla.
Hamp, i cili u nda nga jeta më 17 shkurt në moshën 98-vjeçare, krahasoi gjuhët moderne për të rindërtuar mënyrën se si flisnin paraardhësit tanë të përbashkët mijëra vjet më parë—shumë kohë përpara se gjuha të dokumentohej. Ai shkroi dhe redaktoi më shumë se 3,500 artikuj dhe recensione në revista shkencore, që varionin nga tematika në gjuhësi dhe antropologji, e deri te leximi në sistemin Braille. Në rrethet akademike, ai njihej për shkrimin e punimeve të shkurtra prej dy deri në katër faqesh, të cilat sipas kolegëve ishin tejet depërtuese, gjeniale dhe konçize. Ai vazhdoi të linte gjurmë në fushën e tij edhe pas daljes në pension në vitin 1991, duke vijuar kërkimet, shkrimin e punimeve dhe prezantimin e tyre nëpër konferenca.
“Eriku ishte mjeshtër i aq shumë të dhënave dhe i aq shumë gjuhëve, saqë arrinte të shihte lidhje të cilat studiuesit e tjerë nuk mund t’i dallonin,” u shpreh Victor A. Friedman, Profesor Emeritus në UChicago. “Ai kontribuoi ndjeshëm në kuptimin tonë mbi historinë e çdo dege të gjuhëve indoevropiane dhe lidhjet mes tyre. Eriku zotëroi parimet themelore të gjuhësisë historike dhe i përdori ato për të krijuar dije të reja.”
