Një narrativë që kërkon rivlerësim
Në dekadat e fundit, interpretimet mbi Luftën e Dytë Botërore në Ballkan kanë qenë shpesh të ndikuara nga trashëgimia e historiografive ideologjike të shekullit XX. Libri Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century i Paul Mojzes përfaqëson një nga këto qasje që, ndonëse ambicioze në shtrirje, ngre probleme serioze metodologjike kur përballet me analizën kritike krahasuese.
Në thelb, problemi nuk qëndron te fakti që Mojzes trajton dhunën – ajo është e pamohueshme – por te mënyra si ajo interpretohet: shpesh përmes përgjithësimeve kolektive, përdorimit selektiv të burimeve dhe mungesës së balancës analitike.
Çfare duhet të kemi të qartë mbi qëndrimet e Paul Mojzes. Çfarë shkruan në kontekst ai?
Paradoksi i mbrojtjes: Hebrenjtë në Shqipëri dhe Kosovë (sipas interpretimit te Paul Mojzes)
Përpara shpërthimit të luftës, numri i hebrenjve në këto territore ishte i vogël, me më pak se 500 individë në Kosovë dhe rreth 200 në Shqipëri. Me pushtimin italian në vitin 1939 dhe zgjerimin e kontrollit në Kosovë në 1941, rajoni u kthye në një strehë për refugjatët që iknin nga Serbia, Austria dhe Polonia. • Trajtimi Njerëzor: Administrata italiane dhe popullsia shqiptare i trajtonin hebrenjtë më mirë se gjermanët. • Strehimi në Berat: Rreth 150 hebrenj u transferuan në Berat, ku u shpërndanë nëpër familje lokale, u lejuan të punonin dhe të mbijetonin. • Rezistenca: Pas kapitullimit të Italisë në 1943, shumë hebrenj iu bashkuan njësive të rezistencës shqiptare ose u fshehën në fshatra të thella deri në fund të luftës.
Kthesa e errët: “Holokausti” dhe divizioni “Skanderbeg”
Sipas Mojzes, situata ndryshoi rrënjësisht me ri-pushtimin e Kosovës nga forcat gjermane në vitin 1943. Sipas Mojzes, në këtë periudhë pati raste kur liderët shqiptarë të Kosovës dhe një pjesë e popullsisë morën pjesë në plaçkitjen dhe keqtrajtimin e hebrenjve. Në shkurt të vitit 1944, u formua Divizioni SS “Skanderbeg”, i cili bashkëpunoi me nazistët duke arrestuar 280 hebrenj dhe duke i dërguar ata drejt kampeve të vdekjes. Ky divizion u bë i njohur edhe për akte dhune në lagjet serbe, duke reflektuar tensionet e thella etnike të kohës.
Pastrimi Etnik i Serbëve dhe Malazezëve në Kosovë
Për shumë shqiptarë të Kosovës, shpërbërja e Jugosllavisë dhe krijimi i “Shqipërisë së Madhe” shihej si një mundësi për hakmarrje ndaj shtypjes së kaluar gjatë Luftërave Ballkanike dhe Mbretërisë së Jugosllavisë. • Shkalla e Dhunës: Midis viteve 1941 dhe 1945, llogaritet se deri në 100,000 serbë dhe malazezë u vranë ose u dëbuan nga Kosova. • Shkatërrimi Kulturor: Raportet e kohës, përfshirë ato nga komisioneri italian Carlo Umilta, përshkruajnë djegien e shtëpive, vrasjet brutale dhe rrënimin e monumenteve kulturore sllave me qëllim çrrënjosjen e pranisë së tyre në rajon.
Paradoksi shqiptar: midis mbrojtjes dhe akuzës
Një nga kontradiktat më të dukshme në narrativën e Mojzes lidhet me trajtimin e hebrenjve. Ai pranon se Shqipëria ishte një rast unik në Evropë – një vend ku numri i hebrenjve u rrit gjatë luftës. Ky fakt është dokumentuar gjerësisht nga studiues si Harvey Sarner, i cili në veprën e tij Rescue in Albania tregon se mbrojtja e hebrenjve ishte një fenomen i përhapur dhe i rrënjosur në normat shoqërore shqiptare, veçanërisht në kodin e besës.
Po kështu, historiani Bernd Jürgen Fischer thekson se autoritetet italiane dhe më pas strukturat lokale shqiptare, në shumë raste, nuk zbatuan politikat ekstreme raciale në të njëjtën mënyrë si Gjermania naziste.
Kjo e vendos tezën e Mojzes në një pozitë kontradiktore: si mund të bashkëjetojnë një shoqëri që në masë të gjerë shpëton hebrenjtë dhe njëkohësisht të përshkruhet si bashkëpunëtore sistematike në Holokaust?
Divizioni “Skanderbeg”: midis realitetit dhe ekzagjerimit
Rasti i divizionit SS “Skanderbeg” është ndoshta shembulli më i qartë i amplifikimit historiografik.
Sipas Bernd Jürgen Fischer, ky formacion:
- ishte i dobët dhe i paqëndrueshëm,
- karakterizohej nga dezertime masive,
- pati jetëgjatësi shumë të shkurtër dhe ndikim të kufizuar real.
Ndërkohë, Noel Malcolm në Kosovo: A Short History nënvizon mungesën e provave për një përfshirje sistematike të shqiptarëve si komunitet në përndjekjen e hebrenjve.
Pra, ndërsa Mojzes merr një episod real – arrestimin e një numri të kufizuar hebrenjsh – ai e shndërron atë në një tregues të përgjithshëm të sjelljes kolektive. Ky është një problem klasik metodologjik: kalimi nga rasti në rregull.
“100,000 të dëbuar”: shifra, propagandë dhe realitet
Pretendimi për deri në 100,000 serbë dhe malazezë të vrarë ose dëbuar është një nga pikat më të dobëta në argumentimin e Mojzes.
Studiues si Noel Malcolm argumentojnë se:
- nuk ekzistojnë të dhëna demografike që mbështesin këtë shifër,
- ajo bie ndesh me analizat statistikore të pasluftës,
- ka origjinë në narrativat propagandistike të historiografisë jugosllave.
Edhe Miranda Vickers në Between Serb and Albanian: A History of Kosovo pranon se migrime dhe dhunë ka pasur, por i lidh ato me një kompleks faktorësh:
- lufta dhe kaosi institucional,
- politika italiane dhe gjermane,
- frika dhe hakmarrjet lokale.
Ndërsa Sabrina P. Ramet thekson se mungon evidenca për një politikë të organizuar shtetërore shqiptare për spastrime etnike në këto përmasa.
Kjo e rrëzon tezën e një “gjenocidi shqiptar” dhe e zhvendos analizën drejt një realiteti më kompleks dhe më pak ideologjik.
Dokumentet italiane: burime apo instrumente politike?
Raportet e administratës italiane, përfshirë ato të Carlo Umiltà-s, shpesh përdoren nga Mojzes si prova kyçe. Por këto dokumente nuk mund të lexohen jashtë kontekstit të tyre politik.
Italia fashiste kishte interesa të qarta:
- të justifikonte praninë e saj në territor,
- të paraqiste shqiptarët si të paaftë për vetëqeverisje,
- të legjitimonte kontrollin kolonial.
Siç vëren Bernd Jürgen Fischer, këto burime duhet të trajtohen me kujdes kritik, pasi ato reflektojnë më shumë objektiva politike sesa realitet neutral.
Demografia pas luftës: një fenomen evropian, jo shqiptar
Ndryshimet demografike pas vitit 1945 nuk ishin një përjashtim kosovar. Historiani Mark Mazower në Dark Continent: Europe’s Twentieth Century tregon se e gjithë Evropa përjetoi zhvendosje masive popullsish pas luftës.
Në rastin e Kosovës, Noel Malcolm thekson se:
- një pjesë e kolonëve serbë të viteve ’20–’30 ishin vendosur mbi toka shqiptare,
- politikat e pasluftës synonin edhe rikthimin e një ekuilibri të mëparshëm,
- vendimet u morën nga shteti jugosllav, jo nga një projekt shqiptar.
Kështu, paraqitja e Mojzes për një strategji etnike shqiptare bie ndesh me realitetin institucional të kohës.
Problemi thelbësor: nga histori në narrativë ideologjike
Në analizë të fundit, dobësia kryesore e qasjes së Mojzes qëndron në tre elemente:
1. Generalizimi kolektiv
Ngjarje lokale dhe të fragmentuara paraqiten si sjellje e një kombi të tërë.
2. Selektiviteti i burimeve
Mbështetje e tepruar në:
- historiografi jugosllave,
- raporte politike,
duke anashkaluar studimet më të balancuara bashkëkohore.
3. Mungesa e kontekstit krahasues
Minimizohet një fenomen unik evropian – shpëtimi i hebrenjve nga shqiptarët – ndërsa theksohen episode të kufizuara bashkëpunimi.
Nevoja për një histori pa ideologji
Historia e Kosovës dhe Shqipërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore është komplekse, shpesh tragjike dhe e mbushur me kontradikta. Por ajo nuk mund të reduktohet në narrativa të thjeshtuara që i shërbejnë një interpretimi të vetëm.
Rishikimi kritik i tezave të Paul Mojzes nuk synon mohimin e dhunës, por vendosjen e saj në një kornizë të saktë historike – larg ekzagjerimeve, larg përgjithësimeve dhe mbi të gjitha, larg instrumentalizimit ideologjik.
Sepse, në fund, historia nuk është një akuzë kolektive – është një kërkim i vazhdueshëm për të vërtetën. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Bernd Jürgen Fischer
Fischer, Bernd Jürgen. Albania at War, 1939–1945. West Lafayette: Purdue University Press, 1999. - Noel Malcolm
Malcolm, Noel. Kosovo: A Short History. London: Macmillan, 1998. - Harvey Sarner
Sarner, Harvey. Rescue in Albania: One Hundred Percent of Jews in Albania Rescued from the Holocaust. Cathedral City, CA: Brunswick Press, 1997. - Miranda Vickers
Vickers, Miranda. Between Serb and Albanian: A History of Kosovo. New York: Columbia University Press, 1998. - Sabrina P. Ramet
Ramet, Sabrina P. The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington: Indiana University Press, 2006. - Mark Mazower
Mazower, Mark. Dark Continent: Europe’s Twentieth Century. New York: Vintage Books, 1998. - Paul Mojzes
Mojzes, Paul. Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century. Lanham, MD: Rowman & Littlefield, 2011.
