Historia e Revolucionit të vitit 1821 nuk mund të kuptohet pa figurën monumentale të Laskarina Bubulinës, e lindur si Dhaskarina Pinoçi. Përtej petkut të heroinës kombëtare, një analizë e dokumenteve historike dhe dëshmive të kohës zbulon një identitet të thellë arbëror, i cili shërbeu si shtyllë kurrizore e veprimtarisë së saj heroike.
Lindja në pranga dhe rrënjët në “Farën” Arbërore
Jeta e Dhaskarinës nisi në kushte dramatike: ajo lindi më 11 maj 1771 brenda një burgu në Kostandinopojë. Babai i saj, Stavrianos Pinoçi (Stavros), një kapiten nga ishulli i Hidrës, ishte burgosur nga osmanët për pjesëmarrjen e tij në Revolucionin e Orlofit (1769-1770). Pas vdekjes së babait në burg, Dhaskarina u kthye me nënën e saj në Hidra dhe më vonë u zhvendosën në Spetses, kur e ëma u martua me Dimitrios Lazarou-Orlof.
Nga këndvështrimi akademik, origjina e saj nuk është thjesht një detaj biografik, por një fakt sociokulturor. Dokumentet e kohës i referohen komunitetit të Hidrës dhe Spetses si “koloni shqiptare”. Historiani George Finlay, në veprën e tij “History of Greece”, thekson se popullsia detare e këtyre ishujve i përkiste “racës shqiptare”. Kjo lidhje gjaku dhe gjuhe ishte aq e fortë, saqë Bubulina shpesh cilësohej si “Skipetarissa” (shqiptarja).
Vepra heroike: Një “Kapedane” me gradë Admirali
Dhaskarina Pinoçi, e njohur si Bubulina (mbiemër i marrë nga bashkëshorti i saj i dytë, Dimitrios Bouboulis), u bë gruaja e parë në histori që mbajti gradën e Admiralit, një titull që iu njoh edhe nga Flota Perandorake Ruse. Pas vdekjes së bashkëshortit në një betejë kundër piratëve algjerianë në vitin 1811, ajo trashëgoi një pasuri të madhe dhe një biznes tregtar, të cilin e vuri tërësisht në shërbim të luftës për liri.
Me shpenzimet e saj, ajo ndërtoi katër anije, përfshirë anijen e madhe luftarake “Agamemnon”. Ajo nuk ishte thjesht një financuese, por një udhëheqëse në fushëbetejë. Dokumentet e vitit 1894 e përshkruajnë atë si një “Skipetar të egër” në betejë, e veshur me petka luftarake dhe e pamëshirshme gjatë rrethimeve, siç ishte ai i Monemvasi-së.
Vetëdija arbërore dhe virtyti i “Farës”
Në rrethet akademike dhe letrare, figura e Bubulinës lidhet ngushtë me konceptin e “farës arbërore”. Shkrimtarja Rhea Galanaki, në studimet e saj mbi gratë e asaj epoke, përmend “burgun e farës arbërore”, duke iu referuar mureve shtëpiake brenda të cilave gratë si Bubulina ose Eleni Altamura ruanin gjuhën dhe zakonet e tyre.
Virtytet e saj luftarake identifikoheshin me ato të shqiptarëve të kohës:
- Trimëria dhe zgjuarsia: Ajo cilësohej si një nga personalitetet që as psikologët më të mprehtë nuk mund ta karakterizonin plotësisht.
- Nderi familjar: Sipas shkrimeve të shoqatës “Parnassos” (1883), shqiptarët e ishujve, qofshin të krishterë apo myslimanë, kishin një kod nderi të rreptë ku respektimi i familjes dhe nderit ishte pothuajse fetar.
- Gjuha: Etimologjia e emrit të saj të dytë, “Bubulina”, lidhet në disa kërkime me fjalën shqipe “bubullimë”, duke simbolizuar forcën e saj natyrore në betejë.
Fundi tragjik dhe trashëgimia
Vdekja e Dhaskarinës në vitin 1825 ishte po aq dramatike sa lindja e saj. Ajo u vra gjatë një konflikti familjar në Spetses, një vdekje tragjike që i dha fund jetës së një gruaje që theu barrierat e gjinisë dhe etnisë.
Sot, ajo mbetet një simbol i “Arvanitëve” (Arbërorëve), duke u rreshtuar krah figurave si Markos Bocari, Teodor Kollokotroni, dhe Nikos Engonopoulos në panteonin e heronjve me origjinë shqiptare që formësuan Greqinë moderne. Studimet historike, si ato të botuara në “Kalendarin Kombëtar” të vitit 1867, konfirmojnë se banorët e Hidrës dhe Spetses ishin pasardhës të Epirit të lashtë shqiptar, duke ruajtur një identitet të veçantë që u bë shkëndija e revolucionit në det.
Në përfundim, Dhaskarina Pinoçi nuk ishte vetëm një kapitene e guximshme; ajo ishte mishërimi i vetëdijes arbërore që, përmes sakrificës dhe vizionit, ndryshoi rrjedhën e historisë në Ballkan.
II: Dinastia Bouboulis dhe rrënjët e pashlyeshme të ishujve arbërorë
Në vazhdim të hulumtimit mbi figurën e Laskarina Bubulinës, dokumentet arkivore dhe studimet e shekujve XVIII-XIX hedhin dritë mbi një realitet historik ku trimëria individuale ndërthuret me identitetin kolektiv të një “fare” që nuk njohu asnjëherë nënshtrim. Le te analizojme shtrirjen e këtij identiteti përmes pasardhësve të saj dhe bashkëluftëtarëve arvanitas.
Trashëgimia detare: Nga Laskarina te Georgios Bouboulis
Vepra e Bubulinës nuk u shua me vdekjen e saj tragjike; ajo u mishërua te djali i saj, Georgios Bouboulis. I lindur në Spetses në vitin 1827, vetëm dy muaj pas vdekjes së të atit (bashkëshortit të dytë të Laskarinës), Georgios u bë një nga figurat qendrore të marinës helene. Dokumentet biografike dëshmojnë se ai studioi shkencat detare në Toulon të Francës për dy vite dhe arriti të bëhej Ministër i Punëve Detare. Ai njihet si nismëtari i modernizimit të flotës, duke sjellë teknologjitë e para të torpedove dhe duke themeluar Shkollën e Lundrimit në vitin 1879. Kjo vazhdimësi tregon se “geni” detar i familjes Pinoçi-Bouboulis ishte i lidhur ngushtë me formësimin e shtetit të ri helen.
Ishujt e Egjeut: Koloni shqiptare me vetëdije të lashtë
Një vështrim shterrues mbi dokumentet e udhëtarëve dhe historianëve të huaj, si William Martin Leake në veprën e tij “Travels in the Morea”, konfirmon se ishujt e Hidrës dhe Spetses (Petza) ishin në fakt “koloni shqiptare”. Sipas Leake, këta ishullorë kishin të njëjtën origjinë me banorët e Atikës dhe Argolidës. Ky pohim mbështetet edhe nga Tryfonos E. Evangelidou, i cili në studimet e tij mbi edukimin gjatë Turkokracisë, specifikon se rreth viteve 1454-1537, shqiptarë nga Argolida dhe Korintia u zhvendosën drejt Eginës, Salaminës, Hidrës dhe Spetses, duke ripopulluar këto zona pas dyndjeve pirate dhe osmane.
Kodi Arbëror i Emërtimit dhe Lidhjet Gjakësore
Një element interesant i nxjerrë nga shënimet e Nikolaou K. Kasomouli mbi Revolucionin e vitit 1821, është ruajtja e zakoneve arbërore në emërtim. Arvanitasit e ishujve, ashtu si Suliotët, zbatonin rreptësisht zakonin e patronimikut, duke mbajtur emrin e pagëzimit të babait si mbiemër identifikues. Ky tipar kulturor dëshmon për një strukturë shoqërore të bazuar te “fara” (fisin), ku identiteti ruhej përmes gjakut dhe jo vetëm territorit.
Më tej, dokumentet që analizojnë familjet e mëdha si ajo Kryeziu (Kriezis) nga Hidra, zbulojnë lidhje të habitshme që mbërrijnë deri në historinë moderne të Shqipërisë. Mbiemri Kryeziu, i pranishëm masivisht në ishujt arbërorë, dokumentohet se ka lidhje gjakësore me degëzime që u shfaqën deri në oborrin mbretëror të Ahmet Zogut, ku një pasardhës i kësaj dege u shpall trashëgimtar i mundshëm i fronit shqiptar. Kjo vërteton se elita e ishujve arbërorë ishte pjesë e një rrjeti më të gjerë kombëtar që tejkalonte kufijtë administrativë.
Sakrifica financiare: Trimëria e spetsiotëve
Dokumentet franceze të kohës (fleta 399 e një enciklopedie historike) e përshkruajnë Bubulinën si pjesë të një “familjeje të pasur shqiptare”. Pasuria e saj, e krijuar përmes tregtisë detare, nuk ishte një rast i izoluar. Tre spetsiotë të tjerë të shquar — Nikolaos Katramados, Vasileios Gkinis (Gjini) dhe Ioannis Voukouris (Bukuri) — dëshmojnë për të njëjtin shpirt sakrifice. Voukouris, për shembull, dokumentohet se i dhuroi kombit helen shumën e madhe prej 60,000 dhrahmi për të mbështetur luftën, duke u vlerësuar me dekorata të larta nga qeveria e kohës për “patriotizmin dhe guximin e tij të pashoq”.
Dhaskarina Pinoçi dhe bashkëkombësit e saj nga Hidra e Spetses nuk ishin thjesht luftëtarë të rastit. Ata ishin përfaqësuesit e një race që udhëhiqej nga “nderi i farës” dhe një forcë vullneti që bota akademike e kohës e quante “shqiptarët e papërkulur dhe krenarë”. Gjuha e tyre, zakonet dhe mbi të gjitha, sakrifica e tyre pa kushte per liri mbi të gjitha, mbeten dëshmia më e gjallë e kontributit arbëror në themelet e lirisë ballkanike. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- De la Gravière, Jurien. (1894). Istoria tou yper anexartisias ton Ellinon agonos kyrios tou nautikou (Historia e luftës për pavarësinë helene, kryesisht e marinës). Përkthyer nga Konstantinos N. Rados. Athinë: Botuesi Ioannis Notaris
- Evangelidou, Tryfonos E. (1936). I Paideia epi Tourkokratias (Arsimi gjatë sundimit osman). Volumi II. Athinë: A.P. Chalkiopoulou.
- Finlay, George. (1877). A History of Greece from its Conquest by the Romans to the Present Time. Vol. VI: The Greek Revolution, Part I. Oxford: Clarendon Press.
- Gregorovius, Ferdinand. (1904). Istoria tis poleos Athinon kata tous mesous aionas (Historia e qytetit të Athinës gjatë Mesjetës). Volumi B. Athinë: Botimet Pelekanos.
- Lamprynidou, Michail G. (1907). Oi Alvanoi kata tin kyrios Ellada kai tin Peloponneson (Shqiptarët në Greqinë kontinentale dhe Peloponez). Athinë: Tipografeion “Estia”.
- Leake, William Martin. (1830). Travels in the Morea. Volumi II. Londër: John Murray.
- Papamanoli, Ioannou O. (1930). I Oikogeneia Voulgari tis Hydras (Familja Vullgari e Hidrës). Pire: Ioan. Sorotou.
- Kasomoulis, Nikolaos K. Enthymimata Stratiotika tis Epanastaseos ton Ellinon 1821-1833 (Kujtime ushtarake të Revolucionit Helen). Athinë: Botimet Pelekanos.
- Vretos, Marinos P. (1867). Ethnikon Imerologion (Kalendari Kombëtar). Viti VII. Paris: Rue des Saints-Pères / Athinë: K. Dimitriou Konstantinou.
- Biografia e Georgios Boumpoulis. Dokument biografik mbi jetën dhe karrierën e djalit të Laskarinës si Ministër i Marinës.
- Shoqata Filologjike “Parnassos”. (1883). “Peri Epirou kai Alvanias” (Mbi Epirin dhe Shqipërinë). Volumi 7. Athinë: Tipografia Parnassos
- Revista “Estia”. (1885). “Treis Gennaioi Spetsiotai” (Tre spetsiotë të guximshëm). Nr. 43. Athinë.
- Galanaki, Rhea. (1998). Eleni i o Kanenas (Eleni ose askushi). Athinë: Botimet Patakis.
- Biographie Universelle / Dictionnaire Historique. (Shek. XIX). Faqja 399, Zëri: “BOBOLINA”. Wikipedia Encyclopedia. (n.d.). “Laskarina Bouboulina” (Biografia dhe origjina).
- Wikimedia Commons. (2006). “Arvanites-Gallery.jpg” (Galeri etnike: Bouboulina, Engonopoulos, Botsaris).
- Fjalor Etimologjik/Dialektologjik. Shënime mbi termin “boumboulima” në dialektet e Gjirokastrës dhe Përmetit.
