Aleksandër Cangonja
Ngjarjet që çuan në vrasjen e Avni Rustemi në prill të vitit 1924 përbëjnë një nga episodet më të debatueshme të historisë politike shqiptare të fillimshekullit XX. Sipas të dhënave të kohës dhe në mbështetje edhe të studimeve të Kastriot Dervishi, zhvillimet që paraprinë atentatin hedhin dritë mbi klimën e tensionuar politike të asaj periudhe.
Më 25 mars 1924, Rustemi, i shoqëruar nga Anastas Pandele, iu drejtua legatës amerikane në Tiranë për të kërkuar një vizë tre mujore, me pretendimin se do të siguronte të ardhura për shoqërinë “Bashkimi”. Sjellja e tij në legatë u konsiderua problematike dhe, në komunikimet me Uashingtonin, përmendej edhe fakti se ai kishte mbrojtur figurën e Leninit në Kuvendin Kushtetues. Si rrjedhojë, kërkesa për vizë nuk u pranua.
Pak javë më pas, më 20 prill 1924, rreth orës 17:00, Rustemi ndodhej në Tiranë, fillimisht në shoqërinë e Reshat Këlliçit pranë xhamisë së vjetër, dhe më pas u nis drejt shtëpisë së ministrit të Arsimit, Fahri Gjilani. Gjatë rrugës, në zonën e njohur si Varrezat e Pashës (aty ku sot ndodhet busti i tij), ai u takua me Mit’hat Deliun dhe Hoxha Kadriu.
Sipas dëshmive të kohës, ndërsa Rustemi po bisedonte veçmas me Hoxha Kadriun, u qëllua papritur nga pas, nga një person që kaloi pranë murit të varrezave. Autori i atentatit ishte mullixhiu 61-vjeçar Jusuf Reçi, i cili e goditi me një plumb të vetëm dhe u largua menjëherë. I plagosur rëndë, Rustemi reagoi duke nxjerrë revolverin dhe duke qëlluar disa herë në drejtim të atentatorit, por pa arritur ta godasë. Më pas, ai kërkoi ndihmë mjekësore nga shokët që e rrethonin.
Pas një qëndrimi dyditor në spitalin e Tiranës, Rustemi ndërroi jetë më 22 prill 1924, duke shënuar një moment kyç në zhvillimet politike të vendit.
Figura e tij mbetet komplekse dhe shpesh kontradiktore. Siç theksohet edhe në analizat e mbështetura nga Kastriot Dervishi, rruga politike e Rustemit përfshinte përfshirje në akte të dhunshme politike dhe tentativa për eliminimin e kundërshtarëve, përfshirë atentatet ndaj Ahmet Zogu dhe Mufit Libohova. Në këtë kuadër, ai shihet si një figurë që përfaqësonte një model politik të ndikuar nga rryma radikale të kohës, midis fashizmit dhe komunizmit, me një admirim të deklaruar për Leninin.
Simbolika e figurës së tij u reflektua edhe më vonë: emri i tij iu dha një prej shesheve kryesore të Tiranës gjatë pushtimit italian në vitin 1939, ndërsa busti u vendos në periudhën komuniste, në vitin 1954, duke e bërë kështu një figurë të përvetësuar nga regjime të ndryshme.
Në një vlerësim kritik të mëvonshëm, Eqrem Vlora e përshkroi Rustemin me dy fjalë të forta si “karagjoz politik”, një përcaktim që pasqyron debatet e vazhdueshme mbi rolin dhe trashëgiminë e tij në historinë shqiptare.
